Устудьуон Роман Атласов.

 

Эйэ, үлэ хоһоонньута

 

Атласов Роман Степанович 1913 с. балаҕан ыйын 29 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас оройуонун III Мэлдьэхси нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кини Дьокуускайдааҕы учуутал техникумугар үөрэнэ сылдьан, Эллэйи, Күннүк Уурастыырабы, Суорун Омоллоону, Амма Аччыгыйын, бэл Былатыан Ойуунускайы уонна да атын суруйааччылары чугастан көрбүт, тыл этэллэрин, кэпсииллэрин истибит. Роман үөрэнэр кэмигэр Иван Арбитаны, Иннокентий Майаҕастыырабы, Пантелеймон Тулааһынабы кытта литературнай куруһуокка дьарыктаммыта. Кини оччоттон уус-уран литератураны кэрэхсиирэ. Куруһуокка Балталыырап диэн псевдонимынан хоһооннору суруйара.

Роман Степанович 1935–1942 сс. үөрэх дьылыгар Төҥүлү орто оскуолатыгар, Дьокуускайдааҕы учуутал техникумун бүтэрэн, саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлии тахсыбыта. Ити сылларга V кылаас оҕолоругар аналлаах саха тылын кинигэтин оҥорууга үлэлэспитэ. Оччотооҕу кэмҥэ киниэхэ үөрэммит үөрэнээччилэр: «Бэрт дириҥ билиилээх-көрүүлээх, астык кэпсээннээх, үчүгэй учуутал этэ», — диэн кэпсииллэрэ. Роман Атласов Саха сиригэр гражданскай сэрии тиэмэтигэр «Виктор Коммунаров» диэн драманы суруйан үөрэнээччилэригэр туруорбутун туһунан ахталлара.

Аҕа дойду сэриитин кэмигэр 1942–1943 сс. Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр сылдьыбыта. Тюменнээҕи байыаннай пехотнай училищеҕа үөрэммитэ эрээри, ситэ бүтэрбэккэ сэриилэһэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Онно Арамаан Атласов 1-кы Украинскай фроҥҥа Кыһыл Знамялаах 20-с гвардейскай стрелковай дивизия састаабыгар стрелогунан сылдьан сэриилэспитэ. 1943 с. олунньу ыйга Харьков куораты босхолооһуҥҥа улаханнык бааһыран, хааннаах кыргыһыыга сэрии толоонугар аҥаар атаҕын хаалларбыта. Онно көрдөрбүт хорсун быһыытын үрдүктүк сыаналаан, үрдүкү командование Р.С. Атласовы Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадалаабыта.

Сэрии инбэлиитэ буолан, дойдутугар аҥаар атахтаах баттыгынан хаамар киһи, эргиллибитэ. Икки баттыгынан сылдьан, бастаан Дойдуунускайга, кэлин дойдутугар Томторго учууталынан 16 сыл устата үлэлээбитэ. Эҥкилэ суох, ситиһиилээх үлэтин иһин, Саха АССР Верховнай Советын Президиумун Бочуотунай грамотатынан (1958 с.), «РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна» бэлиэнэн (1958 с.) наҕараадаламмыта. Коммунист, пропагандист, республика хаһыаттарын актыыбынай корреспондена этэ.

1958 с. тохсунньу ыйыгар «Таптыыбын Сахам сирин» диэн ааттаах республикатааҕы литературнай конкурска кыттан, бириистээх III миэстэни ылары ситиспитэ, бэчээттэнэргэ мэктиэлэммитэ. Роман Атласов «Сахам сирэ барахсан» диэн хомуурунньугар 63 хоһооно киирбитэ. Хомойуох иһин кинигэтэ бэчээттэммэтэҕэ. Буойун учуутал 1958 с. ахсынньы 2 күнүгэр өлбүтэ. Оҕолоро Аида Романовна Пинегина уонна Иннокентий Романович Атласов аҕалара бэлэмнээбит рукопиһын 2013 с. «Бичик» кинигэ кыһатыгар “Үчүгэйиэн, доҕоттоор” диэн ааттаах хоһоонун хомуурунньугун уонна кини туһунан ахтыылары хомуйан кинигэ таһаарбыттара.

Хааннаах кыргыһыы, сэрии иэдээнин этинэн-хаанынан билбит киһи эйэҕэ ордук тардыһыылаах буолара чахчы. Ол курдук, Роман Атласов «Албан аат, эйиэхэ, баартыйа», «Баһыыба, партия», «Партия биһиги сирдьиппит», «Ийэ дойду», «Мин дойдум», «Эйэ ырыата», «Эйэ иһин», «Эйэ холууба», «Эйэни эҕэрдэлиибин», о.д.а. элбэх хоһооннору суруйбута. Кини айымньылара, хоһоонноро уус-уран өттүнэн сиппит, тыыппалаахтара. Ааҕааччылар бэркэ сөбүлээн ааҕаллара. Ол да иһин Христофор Максимов, Захар Винокуров, Василий Зырянов, Алексей Попов, Аркадий Алексеев кини хоһоонноругар матыып айбыттара түбэспиччэ буолбатах. Кинилэртэн соҕотох Христофор Максимов сэттэ ырыаны, ол иһигэр «Эйэ холууба», «Улуу Ленин», «Бэйэтэ хаамар хаһыылка», «Сахалартан лауреат», о.д.а. ырыалары суруйбута. Кинилэртэн сорохторо маассабайдык ыллана сылдьыбыттара, оттон Христофор Максимов «Эйэ холууба», «Мотуруона», Аркадий Алексеев «Хайа, хаһан кэлэҕин?» ырыалар самодеятельность ырыаһыттара бэйэлэрин репертуардарыгар киллэрэн ыллаабыттара.

 

Эйэ холууба

Роман Атласов тыллара

Христофор Максимов мелодията

Кыптыыйдыы туттубут

Кылбаарар кынаттаах

Элэйбэт, сылайбат

Эйэ, дьол холууба,

Көҥүлү, эйэни

Көхсүгэр сүгэҥҥин,

Кэрэ сир ийэни

Кэрийэн иһэҥҥин,

Өксүөнү, тыаллары

Өрүүтүн көрсөҕүн.

Үгүс да куораты

Үрдүнэн көтөҕүн.

Кылбаҥныы тэлээрэр

Кынатыҥ сылайбат,

Сындыыстыы сыыйыллар

Сырыыгын мөлтөппөт.

Сүрэхпит Эйиэхэ

Сүрдээхтик баҕарар.

Күн Эйэ туһугар,

Күүстээхтик көтөргөр.

Силлиэлээх-буурҕалаах,

Сир үрдүн кэрийэ,

Эрдээхтик Эн көтүүй,

Эйэ, дьол холууба.

1951 с.

Эйэ ырыата

Элбэх тылынан

Эйэ туһунан

Этиҥ ньиргиэрин кэриэтэ,

Ийэ дойдуга

Иллээх норуоттар,

Истиҥ санаанан ыллыыбыт.

Хос ырыата:

Биһиги сүрэхпит,

Модун күрэхпит

Дьулуһар уһун эйэҕэ.

Биһиги элбэхпит.

Биһиги күүстээхпит

Эйэ сэриини кыайыаҕа.

Сэрии утары

Советскай норуот

Сирдиир сир ийэ дьоннорун.

Көҥүл иннигэр

Күүскэ турунан

Көмүскүүр олох дьоллорун.

Хос ырыата.

Өстөөх баҕата

Өһүөн санаата

Өрүү даҕаны туолбатын.

Норуот олоҕун

Дьолун долгутар

Кырыыстаах сэрии буолбатын.

Хос ырыата.

Туруҥ, доҕоттоор,

Туруу дойдуга

Туруктаах Эйэ туһугар.

Хаһан да сэрии

Хааны тохпотун,

Харыстааҥ күндү Эйэни.

1951 с.

Сахабыт сирин үлэһит дьонун Эйэ, Үлэ, Саас күнүнэн эҕэрдэлиибит уонна үтүөнү-кэрэни, доруобуйаны, дьолу баҕаран тураммыт, Роман Атласов “Эйэ холууба” ырыатын Христофор Максимов ыллаабыт видеотун көрөргүтүгэр ыҥырабыт.

 

Дьокуускайдааҕы учуутал техникумугар үөрэнэ сылдьан Литературнай куруһуокка дьарыктаммыта. Бу хаартыскаҕа Роман Атласов үөһээ эрээккэ хаҥастан бэһис турар. 1932 с.

 

Саха оркестрын, «Кыл Саха» төрүт дорҕоон бөлөх музыканнара Анна, Афанасий Томскайдар @kyl_sakha #кылбаяндуэт баянынан уонна кылынан доҕуһуол толорууларын дуоһуйа истиҥ.

 

 

Буойун, учуутал, поэт Роман Степанович Атласов.

П.А. Ойуунускай аатынан Литература түмэлин дириэктэрин солбуйааччы Линда Иванова Роман Атласов «Эйэ ырыата” диэн хоһоонун ааҕар. 

Атласовтар дьиэ кэргэн: ийэлэрэ Мария Ивановна, аҕалара Роман Степанович, оҕолоро Иннокентий, Валентин, Аида. 1951 с.

 

Буойун кинигэтэ.