Кыайыыны уһансыбыт хос эһэбит

Биһиги хос эһэбит Егор Кононович Ноговицын 1915 с. Дойдуунускайга төрөөбүт. 1942 с. балаҕан ыйын 28 күнүгэр үс сыл устата илиитигэр саа-саадах тутан, Ийэ дойдутун көҥүлүн көмүскэспит. Кини коммунист этэ. Сэрии иннинэ учуутал үөрэхтээх буолан оскуолаҕа учууталлаабыт. Сэриигэ автоматчик-стрелок, разведчик, миэстэтигэр суолу-ииһи, куттал суох буолуутун ситиһэр кэтээн көрөөччү эбээһинэһин толорбут. Кини хорсун сэрииһит быһыытынан Сталинград, Красноармейскай, Котельниково, Азов, Даннааҕы Ростов, Ворошиловград, Днепропетровскай, Мелитополь, Перекоп, Севастополь, кэлин Тильзит, Рига, Кенинсберг куораттары өстөөхтөртөн босхолоспут. Хос эһэм уоттаах сэриигэ үс төгүл улаханнык бааһырбыт, госпитальга сытан эмтэнэн үтүөрбүт. 1945 с. атырдьах ыйын 28 күнүгэр сэрииттэн инбэлиит буолан дойдутугар эргиллибит. Кини түөһүн «Албан Аат» III истиэпэннээх уордьан, хас да бойобуой мэтээл киэргэппит. Үрдүкү Кылаабынай главнокомандующай, Советскай Союз Маршала И.В. Сталинтан Махтал суруктардаах, олору саһаран хаалбыт докумуоннар туоһулууллар. Хос эһэм ыраах сэриигэ сылдьан суруйбут суруктарын хос эбэм булан биһиэхэ ааҕан иһитиннэрбитэ уонна көрдөрбүтэ.

Хос эбэм хос эбэбин  Анна Никифоровналыын 1936 с. холбоһон ыал буолбуттар. Сэрии иннигэр үс, сэрии кэнниттэн алта оҕоломмуттар. Хос эбэбит сэрии сылларыгар дойдутугар хаалан, үс кыра оҕотун уонна кырдьаҕас ийэтин көрөн-стэн, соҕотоҕун үлэлээн иитэлээбит. Кини холкуос араа ыарахан үлэтигэр сарсыарда эрдэттэн киэһэ хойукка диэри сэриигэ барбыт эр дьону солбуйан, дьүөгэлэрин кытта ;лэлииллэр эбит. Мин хос эбэлээх эһэм киһи эрэ үөрүөх баай олоҕу олорбуттар. Кинилэр 33 сыл иллээхтик бииргэ олорон 8 оҕону атахтарыгар туруорбуттар. Хос эһэбит элбэх оҕолоох буолан, сааһын кустаан, күһүнүн балыктаан оҕолорун ииппит. Хос эһэм баара-суоҕа 54, хос эбэм 64 саастарыгар ыалдьан анараа дойдуга барбыттар. Кыайыыны уһансыбыт биһиги хос эбэлээх эһэбит сырдык мөссүөннэрэ инникитин даҕаны сүрэхпитигэр өрүү баар буолуоҕа. Бу биһиги умнубат ытык иэспит.

Күннэй, Дьулустаан Егоровтар,

Бороҕон оскуолатын 1, 2 кылааһын үөрэнээччилэрэ

Эркээйи. – 2005. – Бэс ыйын 1 к.

Егор Ноговицын хоһоонноро

 

***

Көмүөлүн уһаарар кыыс Лена

Иититтэн таһымныы кыыньньыбыт

Саас бастаан сүллэр этиҥэ

Тайҕаҕа өрдүнэн силлиэрбит.

Суураттар туоска уу тыаһын

Ааналыын иһиллии сыттыбыт…

Уйгуурбут уот имэҥ тапталын

Сирэмҥэ угуйан турдубут…

Кыыс Лена көҕүйдэр даҕаны

Дьалҕаана наскыйа унаарбат,

Өндөллөн утахха наадыйар эрээри

Очуос таас долгуҥҥа куустарбат.

1941 с. Ытык-Хайа

 

Эйиэхэ

Күөгэйэр саас былдьанан

Арҕана турдаҕым

Үстэ өлүү баастанан

Атыҥырыы көрдөҕүҥ.

Доҕоччуок, иннигэр турабын,

Одуулаа, көр биирдэ.

Кыргыс сортон уларыйдым

Эдэрбин ыл бииргэ.

Фроҥҥа дьиэттэн барарбар

Ытыы, ууруу хаалбытыҥ,

Кыайан эргийэн көссөрбөр

Күүтүөх, умнумуох буолтуҥ.

Оһох кыыма уостан

Оҕом ытаабатах,

Өлүү тыына аргыйан

Хоойгор сыылбатах.

Дьоллоох аналы умнан

Таптаабаккын дуо ама,

Эрэммэт, тулуйбат кэтэлтэн

Доҕордооххун дуу арба.

Немец хааннаах ыһыаҕа

Олохпутун ыспыта,

Содур олох дьылҕаана

Сүрэхпитин быспатын.

Бэлэх таптал биһилэххин

Сүтэрбэккэ эргийдим,

Кэриэс эппит картыскабын

Оҕобуттан көрөбүн.

Дьокуускай. 10.9.45.

Харитонову Н.А.

Немец салыыр уота

Буруо, күөрэ дойдуга

Хоту тайҕа оҕото

Душан (дууһаҥ) өлөн сыттаҕа.

Саха уола булчут этиҥ,

Кадровай лейтенант

Өстөөх суолун ыар тыынын

Утарсаҥҥын бултастыҥ.

Ииппит буойун уолун

Лена ирдии айманар,

Бааллаах сүүрүгэ ыһыахтаан

Хотугу сарыалга умайар.

Гвардия сэрии утарса

Гитлер уорун суулларар,

Дыгын баатыр удьуора

Сири кууһа сыттаҕыҥ.

1941 с. 10 августа Дойдинск

 

“Таптааҥ, ыллааҥ»

Сааскы этиҥнээх ыам үүммүт

Сарыалыгар үөрэнэ

Кэрэ, дьикти дьоллоох үйэбит

К.килигэр үлэлии

Оҕо сааспыт тэҥнээх отун

Сибэккини хомуйа

Күрүлүү устар үрэх уутун

Ырыаларга хоһуйа.

Куйаас күндүл тыаллаах салгын

Чэлгиэнигэр көччүйэ

Тайҕа Дьааҥы очуос хайам

Чыпчааылгар дабайа.

«Сирэм курдук ыччат үүнэ

Айылҕаны баһылаан

Көҥүл дьолго үүнэр сааска

Дьиктилэрдэ айыаҕыҥ».

Үөрэх күнэ көр түмсүү

Өксөөн-дабаан күрэҕин

Айар үлэ, көх күссүү

Өрө күүрбүт сүрэҕин.

Көрдөөх, чэбдик оҕо саас

Ооньньуур уоттаах тапталын

Тэтэр мичээр эдэр кыыс

Ойуу ырыа сааралын.

Күндү кылааттыы сүүмэрдэнэн

Киһи сыала буоларын

Олордуу сибэккилии бүөбэйдэнэн

Ыччат ууһуу үүнэрин.

“Ыллааҥ уран илбис тылынан

Хору солист таһааран

Айыҥ имэҥ ирдаар нотанан

Композитор мелодий”.

Гений Ленин, улуу Сталин

Ыллыктарын солоһо

Билии-үөрүү айар талаан

Күлүүстэрин баһылыы.

Омук дойду сүрэҕин холбоон

Социализмы тутары

Сүрэхтэрин таптал уотун

Кремльгэ түмэри.

Аҕа дойду баайын күүһүн

Туругурда чэлгийэ

Эйэ, тутуу саргы өрдүн

Фашистартан ыраастыы.

Чэйиҥ эрэ кыымы күөртүү

Патриоттар туруоҕуҥ

Ийэ дойдуга иэһи төлүү

Охсуһууга түмсүөҕүҥ.

Таптыаҕыҥ улуу дьол уйатын

Кэрэ, киэҥ дойдубун,

Ыллыаҕыҥ айар күүс кыһатын

Уус, баатыр народун.

Патриот, герой олох буолтун

Хорсун, эдэр дьахтарга

Забой, пашня, дворец, застава

Море, хайа долгуйтун.

Үөрэх, талаан, үлэ көхтөөх

Тутуу, атыы күнүгэр

Уйгу, модун олох көрдөөх

Улуу кыайыы түмүгэр.

Сирэм курдук ыччат үүнэ

Айылҕаны баһылаан

Көҥүл дьолго үүнэр сааска

Дьиктилэрдэ айыаҕыҥ.

1939 с. Кэбээйи – Май

Ким билиэй кинини

(Норуот ырыата, тылбаас)

Дьиэм таһыгар күн киириитэ

Уол хаама сылдьыбыта,

Көссөн саҥа таһаарбакка

Хараҕынан имнэннэ.

Ким билиэй кинини

Тоҕо имнэммитин.

Күүлэйгэ кэллэрбин эрэ

Үҥкүүлүүр, ыллыыр-туойар

Арахсарга тоҕо эрэ

Долгуйан өрө тыынар.

Ким билиэй кинини

Туохха долгуйарын.

Ыйыппытым тоҕо кини

Санаа курус буолбутун?

Хоруйдаата – таптыыр доҕорун

Сүтэрэн суохтаабытын.

Ким билиэй кинини

Кими сүтэрбитин.

Бээһээ ыыппыт почтанан

Таайтарыылаах суругу

Кэпсээбит наар точуканан

Сэрэйээрэй диэбиттии.

Ким билиэй кинини

Кини ис санаатын.

Мин таайа да барбатым

Эрэнимэ, күүтүмэ…

Тоҕо эрэ уот сүрэҕим

Миньньигэстик ньүөлүйдэ…

Ким билиэй кинини

Туохтан ньүөлүйбүтүн.

1945 с. 20/6 Госпиталь – Москва 03078 м.

***

Үрүйэлээх сэпэрээккэ сөрүөстэн

Синельбар сөрөнөн сытабын

Аппанан өстөөхпүн кэтэһэн

Автоматпын туһулуу көрөбүн.

Арыт мина иһиирэрэ

Буору үрдүбэр ыһыахтыыр

Арыт пуля чуһуурар

Сэппэрээк мутугатаммалыыр.

Баклашкаттан спирт утахтааҥ

Эрбин, күүспүн ылабын

Көстүбүт немеһи ытыалаан

Өйбү-тыыммын булабын.

Арыт саһан сыылан

Кимсэн кыдыһан ылабын

Арыт өлүккэ кирийэн

Чуут ордон куотабын.

Окопа түгэҕэр сытынан

Консерва, суухара уобабын,

Дойдубун, олохпун санаан

Үөхсүһэн өлөссө тахсабын.

1944 с. Мелитополь бой за город. Высота 117 н/н 7 августа

Иһиттинэр

Эдэр дьэллик дьахталлар

Немецкэ мичээрдииллэр.

Фронтовигы умнаннар

Чиэстэн тахсаллар.

Арай оһох уотугар

Ийэ саньньыар олорон

Сүүрэ сылдьар сиэнигэр

Аҕатын кэпсиир.

Хоско немец утуйар,

Арыгыта күндээрэр

Атыыламмыт кыргыттар

Музыканан саатыыллар.

Арай ыраах Сибиртэн

Көмө, сурук ыыталлар

Саатар баһын оҥуохтары

Эргиллэрин күүтэллэр.

Өйдүүгүөт саас, сассыарда

Этиҥ, силлиэ соһуйтун…

Этэрээти, таптыыр уолу

Сайыһыынан атаарта…

Истиҥ буойун сураҕын

Орденнаах разведчиги

Дойдутун, олоҕун иһин

Автомата түптэлэс.

Эргиллибэт диэн умнан

Үрүүмкэнэн күүлэйдээбит

Сордооҕу, пуля хоппот биир

Айхал үүнэ сандаарыа.

Кыайбыт доҕор мичээрдээн

Дойдутугар кэлиэҕэ

Хайтах эһи көссөҕүт,

Таҥнарыахсыт хотуттар?..

1943 с. (Миус) — Ворошиловград (оборона)

Доҕорбор

Совет фашистыын кыргыста –

Иккиттэн биирдэспит кыайыаҕа!

Доҕоччуок, аартыкка алгыы атаар,

Тыыннаахпар мөссүөммүн көрө тур.

Быраһаай, тапталлаах доҕоттор,

Быраһаай, үөскээбит Ленакам.

Мин бардым суохтаама – умнума.

Сибиряк буолабын, тулуйуом.

Баҕар өстөөхтөн өлүөҕүм –

Көссүбэт сорунан мунсуллуо.

Баҕар кыайыынан эргиллиэм –

Күүппүт тапталгын кууһуллуо.

Москва Берлинтэн атаҕастанна,

Хаан-хааҥҥа иэстэниэ.

Доҕочуок, бардаҕым, уураан ыл.

Умнумаар – көссүллүө, үөрэ хаал.

Быраһаай, тапталлаах доҕоттор,

Быраһаай, үөскээбит Ленакам.

Мин бардым өлүүлүүн хапсыһа,

Сибиряк полката кэхтибэт.

Дойдуунускай 10 мая 1942 г.

Кыайыы күнэ

Көрүүй – Аҕа дойдум кыайан

Уруй-Айхал түһүлгэлэннэ,

Ийэ сирбэр үлэ-үөрэх

Туругура ыамнаата.

Көрүүй – Лена дьыбар иҥин

Куйааһырдар күн үөрдэ,

Көмүөл суллан харах уута

Далайдарга уһунна.

Көрүүй – үөрэх алаас аайы

Поселокка ыал көһөр.

Отой, туораах, сиэмэ – тылла

Быйаҥнара айгырыыр.

Көрүүй – школа, ясля биһиктэн

Ыччат сибэккинэн сирэмниир.

Күлэр күөххэ кэскил дьолго

Чыычаах уйа туттунар.

Көрүүй – ыһыах, үҥкүү-тойук

Колхоз аайы күөдьүйдэ.

Иллээх, дьоллоох дьахтар-эр

Мичээрдэһэ сиэттистэ.

Көрүүй – өстөөх даамын ылбыт

Буойун дьиэтин булла.

Кымыс, сүөгэй, сымыыт, эт

Остуолларга тардыллар.

Көрүүй – сиртэн сулуска

Кустук «Аарда” дьэргэйдэ…

Арҕаа-илин саҕахха

Этиҥ салла ньириһиттэ.

1946 г. 1 – 9 мая Дойдунуускай

@sakhalitmuseum #проектнеопубликованныерукописи #воиныякутииВОВ #литмузейимойунского #НоговицынЕгорКононович #ДойдуунускайМэҥэхаҥалас #ДеньПобеды75лет

Линда Николаевна Иванова,

П.А. Ойуунускай аатынан

Литература музейын

дириэктэрин солбуйааччы,

СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ

Хаартыскалар:

  1. Егор Кононович Ноговицын
  2. Наҕараадаҕа түспүт лииһэ
  3. Албан Аат 3 истиэпэннээх уордьанын дастабырыаньата
  4. Германияны Кыайыы иһин мэтээлин дастабырыаньата
  5. Кэргэнигэр анаабыт хоһооно
  6. «Гоша” диэн хоһооно
  7. Сэрии кутаа уотугар суруллубут хоһоонноро
  8. Тапталлаах кэргэнигэр, оҕолоругар буорах сыттаах суруга
  9. Дьиэ кэргэнин кытта