К.Туйаарыскай төрөөбүтэ 105 сылыгар

 

К.Н.Дьячковсай-Туйаарыскай үтүө мааны кэрэ кэмҥэ, бэс ыйын 3 күнүгэр төрөөбүт. Бу күн — Саар Көстөкүүн күнэ, сайылыкка тахсыы уонна анды киирэр күннэрэ эбиттэр.

К.Туйаарыскай төрөөбүт сирин сорохтор Абаҕа тыатыгар Аммаҕа, сорохтор Чурапчыга дииллэр эбит. Оттон поэт доҕоро Сэмэн Руфов: ”1915 сыллаахха бэс ыйын 5 күнүгэр Чурапчыга төрөөбүтэ, тулаайах кэриэтэ, ийэттэн ийэҕэ, аҕаттан аҕаҕа Амманан, Мэҥэ Хаҥалаһынан иитиллибитэ”, — диир эбит.

Саар Көстөкүүн саҕана

Сайылыкка көһөн иһэн,

Күөдүл курдук таҥаһын

Күөх кырыска ыһан.

Сыһыы саҕатыгар тохтоон,

Сыарҕа үрдугэр төрөтөн

Көйөргөлөөх ымыйалыы

Көтөҕөн кэлбит мин ийэм, –

диэн этэр орто дойдуга олоҕо салаллыбыт күнүн туһунан “Төрөөбүт күммэр” диэн хоһоонугар.

Константин Николаевич Дьячковскай-Туйаарыскай ыарыһах буолан алта кылааһынан тохтообут. Оччолорго актыыбынай комсомуол уол колхозтары тэрийсибит, культурнай-сырдатар тэрилтэлэргэ үлэлээбит. 1950 сылтан коммунист буолбут. Оройуон, республика хаһыаттарыгар үлэлээбит. Эдьигээҥҥэ үлэлии сылдьыбыт эбит.

Хаһыакка аан бастаан 14 саастааҕар кыра суруйуута тахсыбыт. Хоһооно сүүрбэччэлээҕэр бэчээттэммит. Барыта сүүрбэҕэ тиийбэт кинигэлэрэ бэчээттэнэн тахсыбыт. Олор үксэ оҕолорго аналлаах хоһооннор, поэмалар. Көстөкүүн Туйаарыскай туһунан Сэмэн Руфов: “Хойутун даҕаны, сахалыы тылынан оҕо поэзиятын туһунан суруйдахтарына, Константин Туйаарыскай аатын биир бастакынан ахтыахтара, учуонайдар кини айымньыларынан научнай үлэлэри даҕаны суруйуохтара. Кимиэхэ да майгылаабат, бэйэтэ туспа суруйар стиллээх, ураты уус-уран ньымалардаах поэт этэ. Оҕо психологиятын дириҥник билэр уус-уран тыл чахчылаах маастара эрэ кыайа тутар буолуохтаах. Ол үрдүгэр үрдүк үөрэхтээҕэ, үгүс билиилээҕэ буоллар, өссө ордук буолуо этэ диэбиккэ”, – диэбитигэр саха норуодунай бэйиэтэ Күннүк Уурастыырап “Баҕар, ол “үрдүк үөрэҕэ” суох буолан, туспа суоллаах-иистээх, итинник үчүгэй поэт эбитэ буолуо. Айылҕаттан бэриллибити тугунан да тумалаабакка, аахпытынан-билбитинэн “буорту” гыммакка, хайдах баарынан илдьэ сылдьан норуотугар бэлэхтээбитэ ордук” диэн оруннааҕы эппит.

К.Туйаарыскай хоһоонноро, ырыата-тойуга 30 –с сыллартан хаһыаттарга, сурунаалларга бэчээттэнэн барбыт. Бастакы кинигэтэ “Мутукча” 1953 с. тахсыбыт. Сонун айымньылары суруйталаабыта. “Айанньыт”, “Ача” кинигэлэрэ оҕо суруйааччытын быһыытынан киэҥ биллиини аҕалбыттара.

Сэмэн Тумат “Өйгө-сүрэххэ чугас” ыстатыйатыгар: “Сөбүлүүрүм баар: поэт сөҕөр-махтайар, тыаһы-ууһу табатык үтүктэр тыллары буларын, көтөр-сүүрэр психологиятын тирээн турар дьайыыларга чугаһатан оҕоттон хардары эппиэти ылары ситиһэрин! Итинник дьоҕур, арааһа, национальнай дьиҥ кыахтаах суруйааччыга эрэ дьүөрэлэһэрэ буолуо”, — диэн суруйбут.

Онон Көстөкүүн Туйаарыскай оҕо-аймах сүрэҕэр чугас, истиҥ иэйиилээх айымньылара ханнык да кэм-кэрдии аастар куруук ааҕыллар, ааҕылла да туруохтара буоллаҕа. Ол курдук Туйаарыскай хоһоонноро ойор-тэбэр оҕо саас истиҥ доҕотторунан буолаллар.

 

Нюргуяна Халгаева, музей научнай үлэһитэ

 

Посвящение брату Иосифу Дьячковскому

 

Бала5ан ыйа, 1936 с. Дьокуускай куорат.

 

К. Туйаарыскай, Г.Тихонов , М. Винокуров, А.Тарабукин.

 

Чочуев Резо (Осетия), Байтанаев  Амантай (Казахстан) уонна К.Туйаарыскай. 1975 с.

 

Суруйааччылардыын. Аганасян (Ереван), Ны Ка (Вьетнам), Тхе Ли (Вьетнам), Октябрьский (Москва), Попов (Москва) уонна Ахмедьянов (Уфа). Гагра, 1975 с.

 

 

Балтын М.И.Слепцовалыын. 1965 с.

 

Аймахтарын кытта