Федоров Савва Гаврильевич-Саабыйа

(1919 – 1943)

 

Аан дойдуну атыйахтаах уулуу аймаабыт Аҕа дойду Улуу сэриитэ таһаарбыт алдьархайа тугунан да кэмнэммэт. Сэрии хонуутуттан ыраах сытар Саха сирин хайдахтаах курдук талыы үлэһит, чэгиэн-чиргэл, хоһуун-хоодуот уолаттара саа-саадах тутан Ийэ дойдуларын көмүскэлигэр аттаммыттарай?!

Төһөлөөх элбэх бииргэ төрөөбүт ини-биилэр биир дьиэттэн таҕыстылар этэй, төрөппүттэрин харааһыннаран, сотору кэлэрдии ааннарын оргууй сабан, чуумпутук…

Сэрии иннигэр поэт буолуох дьоҕура биллибит Савва Гаврильевич Федоров-Саабыйа уоттаах сэриигэ олохторун толук уурбут биэс бырааттыы Федоровтартан төрдүс уол этэ.

Кини 1919 с. Үөһээ Бүлүү Харбалааҕар «Нуучча сирэ» диэн алааска дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Ийэлээх аҕалара эрдэ өлөннөр икки кыра уолаттар атахтарыгар туралларыгар улахан эдьиийдэрэ Маарыйа төрөппүттэрин солбуйбута.

Кини өссө 12 саастааҕыттан «Саабыйа» диэн псевдонимынан оскуола эркин хаһыатыгар хоһооннорун таһаартарар эбит. 5 кылааска үөрэнэ сылдьан Эрилик Эристиин «Уйбаан дууһа» диэн кэпсээнинэн «Аакай Муокас» диэн пьесаны суруйбутун оскуола оҕолоро уонна учууталлар нардомҥа (билиҥҥинэн – кулуупка) туруорбуттарын дьон-сэргэ сэргээн аххан көрбүтүн кинини кытта бииргэ үөрэммит доҕотторо ахталлар эбит. Кини ити кэннэ эдьиийэ кэргэн тахсан олорор сиригэр Бүлүү куоратыгар оскуолаҕа үөрэммитэ. Манна да үөрэнэ сылдьан  араас тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттар эбит. Онно, бииргэ үөрэммит уола М.А. Кузьмин ахтарынан, биирдэ Бүлүү базовай оскуолатыгар 6 кылааска үөрэнэ сырыттахтарына, оскуолаҕа суос-соҕотох балалайка баарын биир оҕо алҕас үлтү түһэрэн кэбиспит, онуоха Саабыйа ол балалайка ытаабытын-соҥообутун туһунан олус үчүгэйдик, киһи хаһан да умнубат гына сатирическай хоһоон суруйбут. Ону ааҕа-ааҕа учууталлар сөҕөллөрө үһү. Улахан поэт тахсыыһы диэн сыаналаабыттар. Хоһоону бары кэриэтэ дөбөҥнүк нойосуус билбиттэр.

1934 сыллаахха буолбут Саха сирин суруйааччыларын бастакы конференциятыгар республика оройуоннарын хаһыаттарын быыстапката тэриллибит. Онуоха Бүлүү «Колхоз суола» хаһыатын редакцията Савва Федоров-Саабыйа хоһоонноро тахсыбыт нүөмэрин  туруорбут. Бу конференцияҕа П.А. Ойуунускай Саха сирин суруйааччыларын Союһун бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. Платон Алексеевич быыстапканы көрө сылдьан кини хоһооннорун бэлиэтии көрбүт уонна: «Саабыйа диэн кимий?» — диэн интэриэһиргээбит. «Бу киһиттэн туох эмэ тахсыыһы!»-  диэн сыаналаабыт.

Саабыйа 1937 с. Бүлүүтээҕи педучилищеҕа үөрэнэ киирбитэ. Манна кини бастыҥ активист комсомолец быһыытынан комсомол ыччат ыытар үлэлэригэр: үөрэҕэ суохтары үөрэхтээһиҥҥэ, быыбардар хампаанньаларыгар агитаторынан, 1939 с. ыытыллыбыт Бүтүн Союзтааҕы нэһилиэнньэ биэрэпиһигэр барытыгар активнайдык кыттыһан испит. Студеннар Хампаҕа, Чочуга хайыһарынан поход оҥорон лекция ааҕар, концерт көрдөрөр эбиттэр. 1939 сыл сааһыгар I Чочу оскуолатыгар, училище историятыгар аан бастаан, ыйтан ордук кэмҥэ Всеобучка үөрэппиттэр. Ол туһунан бииргэ үөрэммит доҕоро, Саха АССР үтүөлээх учуутала Иннокентий Митрофанович Васильев, бэйэтин ахтыытыгар: «Сотору сэрии буолара буолуо, ол иһин биһигини онно бэлэмнээн үөрэтэн эрдэхтэрэ. Сэрии буоллаҕына, хайаан да, кыайан-хотон, эргиллэн кэлэн үлэлэниллиэ», — диэн Саабыйа табаарыстарыгар этэрин бэлиэтиир.

1940 сыллаахха училищетын бүтэрэн, доҕоро И.М. Васильевтыын Бүлүү Баппаҕаайытыгар учууталынан анаммыттар. Оччолорго училище алын кылаас учуутала буолалларын таһынан, история, география, биология, математика предметтэрин 5-7 кылаастарга үөрэтэр бырааптаах учууталлары бэлэмниирэ. Онон Савва Гаврильевич историяны, биологияны, географияны 5-6 кылаастарга үөрэппит. Директордара В.Н. Березкин эдэр учууталларга бары усулуобуйаны тэрийэн, үлэлииллэригэр ыарахаттары көрсүбэтэхтэр. Виктор Николаевич көҕүлээһининэн нэһилиэккэ кэнсиэр, биэчэр тэрийэллэр эбит. Саабыйа онно бэйэтэ суруйбут хоһоонноруттан ураты С. Омоллоон «Күөх Көппөтүттэн» Күөх Көппө монологун, Күн Дьирибинэ «Дааҕыргыырын аанньа далай акаары» үгэтин олус көрдөөхтүк өйүттэн ааҕыталаан, дьоннору күллэртиирэ, «Три танкиста – три веселых друга» ырыаны сөбүлээн, уоһуттан түһэрбэккэ ыллыыра үһү. Иннокентий Митрофанович Саабыйа хоһоонноруттан саамай сөбүлүүр хоһоонноро «Сарсыарда эрдэ тураммыт» уонна «Саас» диэн эбит. И.М. Васильев Саабыйа хоһоон суруйар халыҥ тэтэрээттээҕин, онно суруйбут хоһооннорун киниэхэ эрэ кистээн көрдөрөрүн: «Чэ, кириитик, кириитикэлээ», – диэн аахтарарын ахтар. Аҕа саастаах учууталларга толлон, хоһоон суруйарын биллэрбэт эбит. «Мин ис дууһабыттан, эт өйбүнэн Саабыйа хайаан да фашистары утары кытаанахтык киирсибит, кэннинэн чугуйбакка, охсуһуу уотун ортотугар сылдьан, геройдуу охтубута буолуо диэн чахчы эрэнэбин. Кини киһи бары тартаран ааҕар кэрэ хоһооннору суруйарын иһин, активнай үлэһитин бэлиэтээн биһиги бары киниэхэ сүгүрүйэрбит. Аҕа табаарыс курдук сыһыаннаһарбыт», – диэн киэн туттан бэлиэтээбит бэйэтин ахтыытыгар И.М. Васильев.

Училищеҕа бииргэ үөрэммит доҕоро Прокопий Степанович Прокопьев ахтарынан, Савва хап-харанан сымнаҕастык көрбүт ис киирбэх сэбэрэлээх, намыыннык саҥаран, наҕыллык туттан-хаптан, мэлдьи мичээрэ сылдьар майгылааҕа. Төһө да төгүрүк тулаайаҕын иһин бэйэтигэр сөрү-сөптүк таҥнан, олус сэбэрдик туттара, киэҥ көҕүстээҕэ. Саабыйа элбэхтик кинигэ ааҕара, ордук хоһооннору ааһарын сөбүлүүрэ, саамай тардыһан ааҕар поэта, бэйэтин кэмигэр гениальнай поэт быһыытынан сыаналаммыт, Алексей Кольцов эбит. Кини төһө да кылгастык олордор литература араас көрүҥнэригэр: лирикаҕа, сатираҕа, драмаҕа, маны сэргэ, көҥүл тылбааска (Уржумнааҕы уол уо.д.а.) эмиэ холоммут.

«Иккиэн хоһоон суруйарга холонорбут. Мин өнүйбэтэҕим, оттон доҕорум Саабыйа хара маҥнайгыттан поэзия суолугар бигэтик үктэммитэ. Элбэхтик суруйарга утумнаахтык дьарыктанара. «Колхоз суола» хаһыакка сотору-сотору бэчээттэнэр буолбута. Биирдэ биир страницаҕа толору тахсыбытын өйдүүбүн. Хаһыат үлэһитэ С.И. Захаров П.А. Ойуунускай Саабыйаны хайҕаабытын хаһыакка суруйбут этэ», – диэн бэлиэтээбит эбит, бэйэтин ахтыытыгар, элбэх хоһоон, чабырҕах ааптардара, учуутал П.С. Прокопьев.

«Сэрииһит кэриэһэ» хоһоонугар адьас бэйэтин туһунан суруйбут курдук диэн бэлиэтииллэр эбит доҕотторо.

1941 с. немец халабырдьыттара түөкүннүү сэриинэн саба түһэннэр, этиҥ эппитинии эйэлээх олох эстэн, аан алдьархай биирдэ сатыылаабыта. Биэс бииргэ төрөөбүт бырааттыылартан, Саабыйа убайа Самсон уонна быраата Ефим 1941 с. – бастакы ыҥырыыга фроҥҥа барбыттар. Оттон 1942 с. сайыныгар биир дьиэттэн үс ини-бии – Саабыйа икки убайын кытта – Николай, Иннокентий буолан фроҥҥа бииргэ аттаммыттара уонна бэһиэн эргиллибэтэхтэрэ.

Савва Гаврильевич Украинаҕа, кавалерияҕа сэриилэспит. 1943 с. кулун тутар 18 күнүгэр, доҕотторо эрэммиттэрин курдук, хорсуннук сэриилэһэ сылдьан, сырдык тыына быстыбыт. Харьковскай уобалас, Салтыковскай оройуонугар, Фрунзе аатынан совхоз сиригэр көмүс уҥуоҕа көтөҕүллүбүт.

С.Г. Федоров-Саабыйа хоһоонноро сүнньүнэн 1935-1937 сс. суруллубуттар. П.А. Ойуунускайы уонна кэккэ суруйааччылары норуот өстөөхтөрүнэн ааҕар кэмнэригэр кини суруйарын тохтото сылдьыбыт курдук. Ол эрэн, ахтыылартан көрдөххө, сэрии иннигэр да, учууталлыыр кэмигэр да суруйарын бырахпатах, хаһыакка эрэ таһаартарбатах быһыылаах. Хомойуох иһин, хоһоон суруйар халыҥ тэтэрээтэ көстүбэтэх.

С.Г. Федоров-Саабыйа Бүлүү педучилищетыгар бииргэ үөрэммит, оччолорго комсомольскай тэрилтэлэрин сэкирэтээрэ, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна Евгения Васильевна Ноговицына, 1990 с. училищены бүтэрбиттэрэ 50 сылынан сибээстээн хомуйан оҥорбут «Бэһиэн эргиллибэтэх Федоровтар» тэттик кинигэни таһаартаран, кинилэр ааттара үйэтитиллэн киэн тутта ахтыллар буолла.

 

 

 

С.Г. Федоров-Саабыйа хоһоонноро

 

 

Саас

 

Күндэл халлаан ньууругар

Күнүм уста уһаата,

Күлэр кыраай түөһүгэр

Күлүм-чаҕыл оонньоото.

Күнтэн көмүс сардаҥа

Үрүҥ хаары сырайда,

Кыһын тымныы хараҕа

Кыһарҕанын дьарыйда.

Сирим сирэм ньуурунан,

Сибэкки отум быыһынан

Көҥүс уута халыйда,

Күлүр-халыр дайбанна.

Күөҕэ хамсыыр мырааҥҥа

Күлүр куйаас ылааҥҥа

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Күөрэгэйим ыллаата,

Күндү сааһы тыллаата.

Толоон устун долгуйан

Туруйалар көттүлэр,

Хардарыта хапсыһан

Кэҕэ кыыллар эттилэр.

Кэрии тыаҕа, талахха

Кэрэ киистэ лаглайда.

Долгуннурар тунахха

Дорҕоон тойук дуорайда.

Дьоллоох улуу сааскы кэм

Тупсан үүнэн туругур!

Сүллэр этиҥ күөх сирэм

Далай баайын баҕадый!

 

Сэрииһит кэриэһэ

 

…Хараҥа барыга

Хайыта барбыта.

Сардаҥа чаҕыла

Сандаара быкпыта.

 

Өс-өһүөн кыргыска

Этэрээт кыайбыта…

Бии, сүппүт байыаска,

Санньыйан турбута.

 

Бу этэ ыллаабыт

Бээһээҥҥи күөрэгэй, —

Сүрэҕи уоттаабыт

Тойуктаах сэгэттэй!

 

Күлүмнүүр саһарҕа

Хараҕар оонньообут.

Хамсаабат-хайаабат

Өлүгэ сыппыта.

 

 

Ол эрэн кэриэһэ –

Ырыата хаалбыта;

Охсуспут эрэлэ –

Көҥүлэ тыкпыта.

 

Күн киирэр уотугар

Мин көртүм доҕорун,

Сэрииһит уҥуоҕар

Сибэкки уурбутун.

 

Ол онно сирдээҕи

Ахтыылар, санаалар.

Ол, онно сирдээҕи

Сибэкки долгуйар.

 

…Ол эрэн кэриэһэ –

Ырыата хаалбыта;

Охсуспут эрэлэ –

Көҥүлэ тыкпыта.

 

 

 

«Колхоз суола» хаһыат. –  1937. – Кулун тутар 18 к.

 

 

 

 

Бэлэмнээтэ М.С. Васильева, СР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СР култууратын уонна СР үөрэҕириитин туйгуна, «Гражданскай килбиэн» бэлиэ кавалера, СР бочуоттаах бэтэрээнэ

 

 

 

Хаартыскалар:

  1. Федоров Савва Гаврильевич-Саабыйа
  2. Е.В. Ноговицына «Бэһиэн эргиллибэтэх Федоровтар” кинигэтин таһа

 

@sakhalitmuseum #проектнеопубликованныерукописи #воиныякутииВОВ #литмузейимойунского #ФедоровСавваГаврильевич #ХарбалаахҮөһээБүлүү #ДеньПобеды75лет