Мас силиһиттэн төрүттээх

 

 

Борисов Семен Иванович 1917 с. Уус-Алдан улууһун Өнөр нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.

1937 с. Дүпсүн оскуолатыгар 7 кылааһы бүтэрэн баран, Чурапчыга Учуутал кууруһугар үөрэммитэ. Ол кэнниттэн Дүпсүҥҥэ учууталлаабыта. Бу сыллартан айар үлэнэн үлүһүйбүтэ.

1941 с. армияҕа ыҥырыллан, Монголия кыраныыссатыгар кавалерийскай полкаҕа сулууспалыы сылдьан, 1942 с. ыалдьан төннүбүтэ. 1943-1950 сс. Өнөр начальнай оскуолатын учуутала уонна сэбиэдиссэйэ.

Семен Иванович 1946 с. Тыл, литература уонна история института тэрийбит краевед Березкин И.Г. салайааччылаах фольклорнай, 1947 с. Ионова О.В. научнай экспедицияларын актыыбынай кыттыылааҕа.

Борисов С.И. учууталынан 15 сыл, 1953 сылтан 1974 с. өлүөр диэри эт-үүт комбинатыгар араас дуоһунастарга үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ.

 

«Хас саҥа күн ахсын дьоннор саҥалыы көрсүһэллэр. Олоҕу саҥалыы көрөн өйдүүллэр. Ол ахсын бары барыта дьэҥкэрэн иһэр. Урут өйдөөбөтөххүн өйдүүр буола-ҕын, ол аата «Ким да, туох да умнуллубат» диэн өйдөбүл үөскүүр. Билиҥҥи кэмҥэ ааспыт олоҕу хат эргитэн көрүү, атын өттүнэн өйдөөһүн быһыыта-майгыта барар. Биһиги эмиэ оннук өйдөбүлүнэн салайтаран биир дойдулаахпыт Семен Иванович Борисов хоһооннорун таһаартарабыт. Кэргэнэ Копырина Александра Михайлов­на кэпсииринэн элбэх хоһоонноро суох буолбуттар, ыһыллыбыттар. Кини хоһоонноро билиҥҥи үөрэхтээх дьон көрүүтүгэр таһыма суох курдук көстүбүттэрин иннигэр, бэйэтин бириэмэтин кэрэһилээн көрдөрөр толору кыахтаахтар. Mac силиһиттэн төрүттээҕин курдук ханнык баҕарар айымньы бэйэтин кэмиттэн айыллан тахсар. Он­нук эбит буоллаҕына, Семен Иванович айымньылара оччотооҕу кэм хараҕынан көрүллүөхтээхтэр, сыанабыл ылыахтаахтар. Биһиги ааҕааччыбыт итини өйдүүр.

Кини бу айымньыларын дьонугар-сэргэтигэр тиэрдэр үтүө баҕалааҕа эбитэ буолуо. Ол баччааҥҥа диэри хам баттанан сыппыта хомолтолоох. Көттүннэр көҥүл санаа кыымнара. Дьоҥҥо тиийээри, дьону үөрдээри айылыннахтара”, — диэн суруйар Н. Литвинцев.

 

 

Хаалааччы доҕотторбор бэлэх

Билигин бу долгун үйэҕэ

Биллибэт дьэ олох олорор,

Саманнык силлиэлээх күннэргэ

Санаммат дьол-соргу хоторор.

 

Төрөөбүт алаастан арахсан

Төннүбэт төлкөҕө анатан,

Букатын бардым диэн саныырга

Бука диэн ыарахан буолуоҕа.

 

Бардым мин үөрэнэн, силлиэрэн

Советский сэрииһит буоларга,

Өркөннөөх бойобуой куүстэнэн

Өстөөх уон тыыннарын быһарга.

 

Хааллаҕыҥ, төрөөбүт алааһым,

Эҕэрдэ биэрэрдии чэлгийэн,

Хааллаҕыҥ, оонньообут кырдалым,

Эгэлгэ күөҕүнэн киэркэйэн.

 

Хааллаххыт, тапталлаах бар дьонум

Улуукан олоҕу тутуһа,

Хааллаҕыҥ, күн күндү доҕорум,

Умнубат аһыыга ыллара.

 

Хааллаҕа кыракый уолчааным

Тугу да билбэккэ туллайан,

Хааллаҕа соҕотох аҕаһым

Тумаҥҥа муммуттуу тумнастан.

 

Саныаҕым кыра уол сылдьаммын

Мэниктээн мэҥийэ сүүрэрбин,

Сатаҕай ырыаны ыллааммын

Мин эрэ бэттэрэ дэнэрбин.

 

Саныаҕым маамалаах тээтэбэр

Атаахтаан араастаан тииһэрбин,

Уһун күн улдьааран кэлиибэр

«Аһаа да, абыраа» — дэтэрбин.

 

Саныаҕым үөрэнэр кэмнэрбэр,

Көрүлүү-нарылыы сылдьарбын,

Сааскы күн сардаҥа күлүмэр

Салгылаан мин уруок ааҕарбын.

 

Саныаҕым көр-күлүү, бэһиэлэй,

Уус тылы ураннык наардыырбын,

Сайыҥҥы айылҕа сиэдэрэй

Ойуутун оһуордуу туойарбын.

 

Үөрэммит үөрэхпин бүтэрэн

Өстөөҕү кытары кыргыһыам,

Үүнэр күн аайытын силлиэрэн

Сидьиҥ үөн тыыннарын бысыһыам.

 

Ол сылдьан баҕар таптаран

Олохпун бүтүннүү биэриэҕим,

Хаарыаннаах күн сирин хаалларан

Ханна эрэ чиккэччи тэбиэҕим.

 

Баҕар мин өстөөҕү самнаран

Өлбөккө эргийэн кэлиэҕим,

Фашизм уйатын суулларан

Бар дьонум үөрүүтүн истиэҕим.

 

Ол кэмҥэ төрөөбүт алааһым

Оо, хайдах күндүтүк көстүөҥүй,

Мэниктээн мэҥийбит кырдалым

Миигин дьэ хайдахтык көрсүөҥүй?

 

Эрэниҥ, фашизм эстиэҕэ,

Иирбит ыт Гитлер бэттиэҕэ,

Көҥүл, дьол олохпут эргийиэ,

Күндү күн киирбэккэ чэмчэйиэ!

 

Хаалааччы дьоннорум, көрүөххүт

Хаһан да билбэтэх олоҕу,

Бука диэн ол кэмҥэ өйдүөххүт

Бу хоһоону суруйбут дьоллооҕу.

 

1941 с. балаҕан ыйын 1 күнэ. «Дүөндү»

 

Армияҕа барааччы аттанар ырыата

Дьэ дуо!!!

Бүгүҥҥү,

Аламай маҕан күнүм

Армияҕа барааччылары

Айхаллаабыттыы

Аалыы көмүс

Кыымынан ыһыахтаан

Алаарыччы

Көрөн турдаҕына,

Бүгүн,

Сир Ийэм

Сэгэрдэрим

Сидьиҥ биистэрин

Сир иэниттэн

Сиппийиэххит диэн

Сэргэхсиппиттии

Сиэдэрэй үчүгэй

Сибэкки отторо

Сиккиэр тыалтан

Силирдии хамсыы турдаҕына,

Бүгүн,

Хаарыаннаах үчүгэй

Хампа күөхтээх

Хатыҥ чараҥ тыаларым

Хаһан эрэ

Хаан өстөөҕү самнаран

Төрөөбүт дойдубутугар

Төннөн кэлиэххит диэн

Төлкөлөөбүттүү,

Нуолур солко киистэтин

Лоһуор көмүс туорааҕа

Нуоҕалдьыйа хамныы турдаҕына,

Аан Ийэ дойдубуттан,

Арыы тиит курдук

Артыаллаһан үөскээбит

Аймах билэ дьоммуттан,

Үүнүгэс талах курдук

Үөлээннэһэн үөскээбит

Үтүө-мааны дьүөгэлэрбиттэн,

Айан төрөппүт

Атаахтатан ииппит

Аҕалаах ийэбиттэн,

Алаһа дьиэбиттэн,

Аал уоппуттан арахсан

Атын дойдуга ананан

Аттанар күнүм

Алаарыйан таҕыста, атастаар!!!

Дьэ дуо!!!

Мин барабын,

Улуу омуктар,

Урут хаһан да буолбатах

Улахан ороскуоттаах,

Орто аан Ийэ дойдуну

Тордуйалаах уу курдук

Долгулдьутар

Уоттаах-төлөннөөх

Улуу дьаалы

Охсуһууларыгар.

Мин барабын,

Ааттаах омуктар

Аан дойдуну

Атыйахтаах уу курдук

Аймыыр

Алдьархайдаах, араллааннаах

Ийэ сири

Иккиһин үллэстэр,

Иккиттэн биирдэстэрэ буолар

Империалистическай сэриилэригэр.

Мин барабын,

Күүстээх омуктар

Күн сиритэр

Көстүбэтэх

Күтүр элбэх албастарынан

Күөн көрсөр,

Күрэс былдьаһар

Кытаанах кыһалҕалаах

Кыа хааннаах

Кыргыһыыларыгар.

Дьэ дуо!!!

Бу маннык,

Алдьархайдаах сэриини,

Аймааһыннаах олоҕу,

Аан бастаан

Аан аһан саҕалаан

Айбыт Аан дойдуну

Аһайан туран

Анаан-минээн

Алдьатарга анаммыт,

Ийэ дойду

Иллээх олоҕун

Ирдээн туран

Имнэри эһэргэ,

Иҥнэри тэпсэргэ

Эрдэттэн тэриммит,

Дьон норуот

Дьоллоох олоҕун

Дьоһуннаан туран

Тоҕорго соруммут,

Күн көҥүл

Көрдөөх олоҕун

Күүс өртүнэн

Күөмчүлээн туран

Күл, көмөр оҥорон

Көтүтэргэ көстүбүт,

Кыра дьон

Кырдьыктаах дьыалаларын

Кыа хааннарын кэһэн

Кырган, кыдыйан

Кыайан, хотон

Самнары охсорго,

Саба баттыырга

Санаа булуммут,

Советскай Союзка

Сидьиҥтэн сидьиҥник

Сэрэтиитэ суох

Сэриинэн түспүт,

Ийэ сирбитин

Иккистээн тиллибэттик

Имнэри эһэргэ

Иирбиттии былааннаммыт

Германия фашиһын

Баһылык тойоно

Гитлер хаанымсах

Сур бөрө.

Дьэ дуо!!!

Айан төрөппүт,

Атаахтатан ииппит

Аҕалаах ийэм барахсаттар,

Амарах сүрэххитинэн

Алҕас өйдөөҥҥүт

Аһыйан аймана хаалымаҥ!

Мин

Үөрэнэр үөрэхпин,

Үүнар күүспүн харыстаабакка

Үчүгэй сыананан

Өтөр бириэмэнэн

Бүтэрэ охсоммун,

Үтүө олохпутун

Үрэйэргэ санаммыт

Өһөхтөөх санаалаах

Өстөөх үөннэри

Өркөннөөх күүһүнэн

Үөстэрин бысыһыам.

Төрөөбүт дойдубун

Түҥнэри эргитэргэ,

Төрдүттэн эһэргэ

Хахай хаанын хааннаммыттары

Хара санааламмыттары

Харысхала суох

Ийэ сирим иэниттэн

Эрбэһин от курдук

Ирдээн туран

Иккиһин эргийбэттик

Имнэри эсиһиэм.

Дьон норуот

Дьоллоох олоҕо

Туругурарын иһин

Дьорҕойон туран

Геройдуу охсуһуом.

Улуу Советскай Союзпутун,

Уйгулаах олохпутун

Умсары уурарга,

Оннуттан сүтэрэргэ

Оруо маһы ортотунан

Ороспуойдуу санаанан

Охсуһуунан туруммут,

Уотунан умаппыт

Улуу күтүрдэри

Уустук өйүнэн,

Уон араас албаһынан

Уһун уҥуохтарын урусхаллаан,

Одун туман оҥорон,

Хара хааннарын тоҕон,

Халыҥ тириилэрин хайытан,

Хайҕаллаах герой аатын ылан

Төрөөбүт дойдубар

Төннөн кэлиэҕим.

Дьэ дуо!!!

Өскө мин

Улуу модун охсуһуу

Очуругар оҕустаран,

Ийэ сирим иннигэр

Иэспин төлөөн,

Советскай Союзпун

Сидьиҥ үөннэртэн ыраастыыр

Силлиэлээх буурҕаҕа

Сиэртибэ буолбутум иннигэр,

Биһиги силлиэлээх буурҕаҕа

Сиэртибэ буолбуттар,

Охсуспут охсуһуубут,

Оҥорсубут олохпут,

Кыһыл көмүс

Кыыппаҕыныы кылбалдьыйар

Кырдьыктаах дьыалабыт

Хаһан да буолтун иһин

Хараҥа туманынан

Сабыллыа суоҕа.

Аламай күннүү,

Арылыйар кустуктуу

Алмаас таастыы

Аан дойду үрдүнэн

Арбайа аатыран,

Сырдык уотунан

Сыдьаайа туруоҕа.

Биһиги өлбүттэр

Албаннаах ааппыт

Кыһыл көмүс буукубанан

Кырылаччы суруллан

Үйэлэр тухары

Өлбөккө-өспөккө

Үүнэр-үөскүүр ыччаттартан

Үгүстүк чиэстэниэ,

Өрүүтүн ахтыллыа.

Кэлэр инники

Кэрэ үйэҕэ

Кинигэҕэ суруллан,

Кэнчээри ыччаттарга

Кэпсээн буолан тарҕанан

Кэрэхсэтэр буолуоҕа.

 

1942 с., атырдьах ыйын 19—20 чыыһылаларыгар «Чубучааны» сайылыкка сурулунна.

 

 

Төрөппүттэр алгыстара

Төрөппүт оҕобут барахсан,

Төрөөбүт сиргиттэн арахсан,

Фашизм үөн тыыннарын бысыһа

Бараҕын олоҕу тутуһа.

Иринньэх бэйэҕин бүөбэйдээн

Иитэммит бу бачча киммиппит,

Араас ас бастыҥын түөкэйдээн,

Албыннаан аһатар этибит.

Иринньэх накаастаах буолаҥҥын

Илгэлээх күүспүтүн эспитиҥ,

Ыарытан өлөөрү гынаҥҥын

Ытатар-соҥотор да этиҥ.

Кэнники арыый да улаатан

Киһилии киэптэнэн испитиҥ,

Улаатан уҥуоҕа кытаатан

Оҕобут иитиэҕэ дэппитиҥ.

Олохтон хаалыа дуо дэһэммит

Оскуола ийэҕэ биэрбиппит,

Хараҥа накааһын билэммит

Харса суох үөрэн диэн этэрбит.

Ортоку үөрэҕи бүтэрэн

Учуутал буолаҥҥын кэлбитиҥ,

Онтон дьэ үлэлээн имитэн

Оҕобут икки сыл ииппитиҥ.

Үөрэрбит үөрэххин бүтэрэн

Учуутал чиэс аатын ылбыккар,

Үөрэрбит син дьон тэҥинэн

Улахан үлэһит буолбуккар.

Билигин төрөөбүт дойдугун

Өстөөхтөн көмүскүү бараҕын,

Өрөгөй үүнүүлээх олоҕун

Биир эдэр байыаһа буолаҕын.

Алгыыбыт Советскай Союзкун

Ахсаабат күүскүнэн көмүскүүр

Бу дьоллоох олорор олоххун

Бүөмчүлүүр үөннэри Эн үөстээр.

Эйэлээх олоҕу үрэйбит

Иэдээннээх сэриини тэрийбит

Германия хаанымсах фашиһын

Гитлер сур бөрө саайкатын.

Ийэ сир иэниттэн имнэри,

Эрбэһин от курдук ыраастааҥ,

Хахайдыы хааннаммыт үөннэри

Харса суох бүтэри кыдыйтааҥ!

Боччумнаах кыайыыны оҥортоон,

Бочуоттаах соругу толортоон

Орденнаах Герой диэн ааттанаар,

Уон төгүл уоҕуран охсуһаар.

Биһиги бу манна колхозка

Үлэһит бэртэрэ буолуохпут,

Бу манна олорон фроҥҥа

Көмөнү тэрийсэ туруохпут.

Өстөөххүн-саастааххын самнаран

Өлбөккө эргийэн эн кэлээр,

Орденнаах. Герой диэн ааттанан

Оҕобут биһигини үөрдээр!

Кырыыбыт: Германия фашиһа

Кыаттаран имнэри эһилин!

Алгыыбыт: Совеппыт былааһа

Очуос таас хайалыы дьэндэйдин!

 

1942 с. атырдьах ыйын 24—25 күнэ. Сирэ «Чубучааны» сайылык.

 

Оҕо аҕатыгар суруга

Аҕам, эн арҕааҥҥы фроҥҥа

Албаннык охсуһа сылдьаргын,

Күн бүгүн мин манна хаһыакка

Көрөммүн үөрүүнэн туолабын.

 

Улуукан кыайыыны оҥорсон

Ордены, медалы ылбыккын,

Ийэ сир кэскилин толорсон

Инники кэккэҕэ хаампыккын.

 

Сүүһүнэн ааҕыллар өстөөхтөр

Сүүстэрин тобулу ыппыккын,

Аатырбыт адьырҕа бөрөлөр

Алыптаах тыыннарын быспыккын.

 

Билигин мин манна төрдүскэ

Үөрэнэ көрүлүү сылдьабын,

Үөрэхпэр кыһанан күннэтэ

Биэс бааллаах сыананы ылабын.

 

Эн барбыт сылгыттан оскуола

Ааннарын атыллаан киирбитим,

Ол онтон ылата, сыллата

Кылааспын бүтэрэн испитим.

 

Сайыҥҥы сынньалаҥ күннэрбэр

Салгыҥҥа таах халтай хаампаппын.

Хомуурга күүс үлэ күргүөмэр

Колхозпар үлэлии тахсабын.

 

Ааспыт сыл аҥардас, мин бэйэм

Алта уон көлөһүн күннээхпин,

Кыратын иһин да мин үлэм

Кыайыыны күүрдэрин билэбин.

 

Ийэбин кытары холбоһон

Иккиэн биэс сүүс күнү аахсаммыт,

Өлгөмнүк дохуоту хоторон

Үүт, эт, бурдук, арыы ылабыт.

 

Аҕам, эн дөксө да сэтэрэн

Адьырҕа кыыллары кыдыйтаар,

Албан аат ылаҥҥын чиэһирэн

Алаһа дьиэҥ аанын атыллаар.

 

26/IV—1945 с.

 

@sakhalitmuseum #проектнеопубликованныерукописи #воиныякутииВОВ #литмузейимойунского #БорисовСеменИванович #ӨнөрУусАлдан #ДеньПобеды75лет

 

Линда Николаевна Иванова,

П.А. Ойуунускай аатынан

Литература музейын

дириэктэрин солбуйааччы,

                                                                            СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ