Сэрии илдьитэ: суруктар уонна хоһооннор

 

Бочкарев Роман Дмитриевич II –  сэрии уонна үлэ бэтэрээнэ, «Аҕа дойду Улуу сэриитэ» II степеннээх уордьанынан, «Японияны кыайыы иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Забайкальскай фронт бэтэрээнэ, 1945 с. Главнокомандующай Генералиссимус Сталинтан 372 № дээх  Хайҕал суруктаах, 1995 с. Мэҥэ Хаҥалас «Бочуотун кинигэтигэр» киирбитэ.

Биһиги аҕабыт Бочкарев Роман Дмитриевич II  1922 сыллаахха балаҕан ыйын 15 күнүгэр  Мэҥэ Хаҥалас оройуонун 1 Мөҥүрүөн нэhилиэгэр төрөөбүтэ. 1940 с. Матта 7 кылаастаах оскуолатын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ, комсомолга киирбитэ. 1940-1942 сс. бастыҥ үөрэхтээх эдэркээн уолу «Кыhыл агроном» холкуос комсомольскай тэрилтэтин  секретарынан талаллар,  улахан дьону үөрэтэр ликбез учууталынан аныыллар.

Роман Дмитриевич  сэриигэ иккитэ ыҥырыллыбыт. Бэйэтин ахтыытыттан: “1943 с. бэс ыйын 10 күнүттэн балаҕан ыйын  22 күнүгэр диэри военнай госпитальга ыалдьан сытан баран, военнай комиссиянан АВВК 34670 военнай медицинскэй 1890 №-дээх протоколунан 1943 с. алтынньы 20 күнүгэр дьиэбэр биир сылга уоппускаҕа ыыппыттара. Дьиэбэр ахсынньы 20 күнүгэр кэлбитим.

Дойдубар кэлээт, 1944 с. атырдьах ыйын 10 күнүгэр иккиһин армияҕа ылбыттара. Онно I Мөҥүрүөнтэн оҕонньоттору кытары барбытым. Кудинов В.Д., Говоров П.И. Иркутскайга хаалбыттара. Мин илин границаҕа барбытым, Массаевскай станцияҕа сулууспалаабытым. 1945 с. атырдьах ыйын 6 күнүгэр Кытай народнай республикатын добровольнай армиятыгар көмөлөһө Хайлар куорат туһаайыытынан 94-с дивизия 152 стрелковай полкатыгар сылдьан границаны туораабыппыт. Сэриигэ Хайлар куоракка  1945 с. атырдьах ыйын 13 күнүттэн 18 күнүгэр диэри кыттыбытым. 16946 №-дээх байыаннай чааска сылдьан төбөбөр чэпчэки ранение сотрясение ылбытым…».

1947 с. кулун тутар 15 күнүгэр Зинаида Васильевна Скрябинаны кытары холбоһон ыал буолар. 1948 сылтан холкуоска суотчуттаабыт, 1957-1961 сс. Уhун Эбэ уонна Матта лааппыларыгар продавецтаабыт, бу  сэлиэнньэлэргэ электрическэй уоту киллэриигэ үлэлээбит. 1961-1974 сс.  М. Горькай аатынан сопхуоска биригэдьиирдээбит, кассирдаабыт. 1974-1979 сс.  Тарат, Төҥүлү, Тумул, Дьабыыл, Томтор нэhилиэктэригэр страховой агенынан үлэлээбит. 1977 с. пенсияҕа тахсыбыта. Пенсияҕа да таҕыстар  окко ыччат звенотун звеньевойунан, араас быстах үлэлэргэ үлэлээбит. 1967 с. ССКП чилиэнэ,  общественнай үлэҕэ көхтөөх кыттаачы: хас да төгүл Сельскэй сэбиэт депутата, оройуоннааҕы народнай суут сэтээтэлэ, профсоюз председателэ, комсомольскай, партийнай тэрилтэлэр секретардара, дружинник, охотинспектор, быыбардарга куруутун быыбар председателэ, уус-уран самодеятельность көхтөөх кыттааччыта, о.д.а.

Улуу Кыайыы 50 сылыгар анаан, табаарыстарын кэриэһин толорон, «Кыһыл агроном» холкуостан Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарыгар анаан сүүрэн-көтөн, туруорсан, бэйэтэ бырайыактаан өйдөбүнньүк пааматынньыгы «Кыһыл Агроном» холкуос киин бөһүөлэгэр  Билир Күөлгэ туруорбута. Ол пааматынньык  буойуннар ааттарын уһун үйэлэргэ үйэтитэ туруоҕа.

1996 с. эмискэ ыалдьан бу олохтон туораабыта.

Аҕам, үөрэхтээх буолан, үөрэх тээбириннэрин, кумааҕыны, кинигэни  наһаа харыстыыр этэ. Докумуоннары, дьыала кумааҕыларын кичэллээхтик уурара. Кинигэлэр туспа ыскаапка ууруллаллара, оттон аҕам докумуоннара — чымадааҥҥа. Ол да иһин буолуо аҕам сэрииттэн суруктара, илиинэн суруллубут бэйэтин кинигэтэ — «Айан туһунан тойуга»  билигин бааллар, үчүгэй туруктаах ордон хаалбыттар. Хаста да көспүттэр эрээри сүтэрбэтэхтэр, алдьаппатахтар.

Халыҥ кумааҕыга харандааһынан суруйбут суруга  төhө да элбэх  сыл аастар кумаланан да көрбөккө ол сыллары кэпсиир, санатар. Сэрии хонуутуттан кэлбит буорах сыттаах суругу арыйабын:

 

Якутская АССР Мегино Кангаласский р-н

I Мегюренский с/совет к-з  «Красный агроном»

Бочкареву Дмитрию Сидоровичу

_________________________________

Полевая почта 25401-Б

Бочкарев Роман Дмитриевич

         

Күндү ытыктабыллаах балыстарым Оля уонна Марфа…

      Аҕыйах тыллаах Кыайыы кынаттаах боецтыы привет тыллаах сурукпун тутуҥ.

     Аан бастаан тус бэйэм ис олоҕум туhунан кэпсиирбин көҥүллээҥ.

Сылдьыы, здоровье олус үчүгэй. Олох ыалдьыбаппын.

Үлэҕэ сылдьыбыппыт атырдьах ыйын 4 күнүгэр дылы Чита аннараа өттүгэр. Онтон сэрии буолар диэн кыhыҥҥы олохпутугар Массаевск диэн станцияҕа поеhынан аҕалбыттара, онтон ыла наар сатыы.

  Япония сиригэр Маньчжурияҕа 80-ча көhү киирэн, Чжалантунь диэн городка олоробут сотору советскай дойдуга төннүөхпүт.

  Сэрии маҥнайгы уотун Хайлар городка бүтэрэн турдахтарына кэллибит бу городка үстүөрт эрэ хонукка сэриилэhэн баран сэриитэ суох бардыбыт. Иннибитигэр танканан тэлэттэрэн кураанах сиринэн айаннаан кэллибит. Билигин бу Чжалантунь городка эккупацияламмыт народу оннугар түhэрэргэ порядогы олохтуурга уонна үрүҥ гвардеецтары тобоҕолуурга тохтоон олоробут. Дьэ эhи үчүгэйтэн үчүгэйдик байылыаттык олороргутугар бары дьоллоохтук здоровай буоларгытыгар баҕара уруйдуу хаалабын эhи убайгыт Рома. Бары билэр товарищтарбар приветтэ тириэрдин. Холкуоhум дьонун  олох билбэппин. Калачеву гытары баарбыт.

  Ольга здоровай кыанар буоллаххына үөрэн. Марфаны үчүгэйдик тутуҥ, тулаайаҕы санааҥ. Ийэбит, аҕабыт хайдах сылдьаллар. Төhө бэрт сайын буолла. Адрес урукку. Суруйуҥ.

 

 

Күндү ытыктабыллаах төрөппүттэрим Дмитрий Сидорович, Наталья Тимофеевна, убайым Роман Дмитриевич, балыстарым Оля, Марфа, Марфа уонна Проня, эдьиийим Настя, Ира Наташа о.д.а.

Күндү аймахтарым, төрөппүттэрим. Күннэтэ аайы эһи туох, ким туһунан саныыргытын. Бу демобилизациянан сибээстээн туран бэйэм тиийэн кэпсээбитим курдук, кылгас быһаччы тыллаах, лирическэй формалаах, тойуктуу хоһоонноох, ис санааттан, эһигини тиийэн сэргэхситтин диэн! Буолан ааспыт эбэтэр служебнай олохпор буолбут событиеттан быһа тардан, чахчы дьиҥнээх олохтон, аҕыйах ис алгыстаах, бэйэ айымньытынан суруллубут поэматическай «Айан туһунан тойукпун» үөрүүлээх күнүнэн ааҕынан тураҥҥыт ханнык даҕаны саарбахтааһына уонна мунаахсыйыыта суох санааҕа киирбэккэ эрэ, холкутук, баҕар, киэһээҥҥи аһылык буоллаҕына, чааскылаах чэйи долгуппакка олорон, точкатыттан запятойугар тиийэ сымыыстаахтык өйдөөн истэргитигэр уонна ааҕаргытыгар уонна өй-санаа өттүн  кыайааччыларга наизусть үөрэтэргит, өйдүү сылдьаргытыгар баҕара, ис сүрэхтэн эрэнэ, уруйдуу, уйгулуу, айхаллыы санаабар хаалабын!

Бу хоһоонунан сибээстээн өссө чиҥэтэн өйдүүргүтүгэр тылынан кэпсээн суруйабын. Уонна маннааҕы баҕа санаабар, эһигини тыһыынчанан көстөн көрбөтүм, ол курдук истибэтим быһыытынан бэйэм санаабын суруйуохтаахпын. Уонна маны алдьаппакка куһаҕан да буоллар көрө уонна ааҕа сылдьаргытыгар. Эһиги бырааккыт, уолгут Роман. Служебнай олоҕуттан үөрүүлээх күнүнэн ааҕынан туран. Истиҥ иитии приветта тутуҥ!

 

Айан туһунан тойук

 

«Айан туһунан тойук» 1946 сыллаахха суруллубут. Сэрии кэнниттэн бэйэтин кэтээн көрүүлэрин, тугу сөхпүтүн хоһоонунан ыпсаран суруйбут. Алаас оҕото дойдутуттан ыраах тэлэһийэ сылдьан, ахтылҕан иэйиилээх, аба-сата тыыннаах, кыайыыга эрэллээх хоһооннорун дьонугар анаабыт. Бииргэ сэриилэспит, оҕо сааһын доҕорунан, Гаврил Калачевунан ыыппыт. Гаврил этэҥҥэ дьоммутугар тириэрдибит, баччаҕа диэри ааҕа сырыттахпыт. Аҕабыт доҕоругар махтаныах тустаахпыт.

Илиинэн суруллубут бу кинигэҕэ 16 хоһоон уонна үс сурук баар. Омук сиригэр оҥоһуллубут нота тэтэрээтигэр ыраас буочарынан ырылыччы суруйбут. Аҕам поэт, суруйааччы буолбатах. Көннөрү дьонун, дойдутун ахтара бэрдиттэн уонна атын сир уратытын дьиктиргээн, сэрии алдьархайын, техниканы, сэби-сэбиргэли сөҕөн-махтайан, ис иэйиитэ уһуктан, уйулҕата  хамсаан, хоһоонунан айбыт.

Илиҥҥи кыраайы кэрийдим,

Дойдубун олуһун ахтабын.

Иллэҥим  быыһыгар суруйдум

Ромаҕа, эйиэхэ, анааммын.

 

Төрүөбүт дойдубар тэҥнээҕи

Илиҥҥи кыраайтан булбатым.

Дьэрэлик ойуулаах куораты

Төрүөбүт сирбиттэн ордорон.

(Улахан Хинган хайа ылыллыыта)

Убайын, төрөөбүт дойдутун төһөлөөх ахтыбытын уонна дойдутугар тэҥнээҕи булбатаҕын бу строкалар этэллэр. Кини тойуктуур буолара, кэлин хоһоон суруйбута дуу, суоҕа дуу?! Түбүк-садьык да элбэҕэ, үлэҕэ да ыктардаҕа, иллэҥсийэн олоро түспүтүн өйдөөбөппүн. Бу суруйуутун кимиэхэ эмит көрдөрөн, сүбэлэтэн, бэчээттэппитэ буоллар, баҕар, санаата кэлэн  анаан дьарыктаныа эбитэ буолуо.

Хоһоонноро түөртүү строкалаах строфалартан тураллар.  «Улахан Хинган хайа ылыллыыта» хоһоон 25 строфалаах, атыттара 19,16 буолар улааппыта, кырата — 5. Аллитерацияны тутуһар уонна арыт ураты рифмалары туттар: кыыһарын-чаҕылын, халыйда-налыйда, булабыт-чэлгийбит, аайытын-чааспытын, бэлиэтэ — баар этэ, эрдинэн-итинэн, сыалынан-быһыынан, куораппыт-хаампыппыт, арыылар – усталлар, быһыылаах-былааннаах, ытабыт-ыытабыт, народа-тоһуйда, о.д.а.

Арҕаа былыт уута

Тохтон, сууллан бүттэ.

Ааһар күүстээх тыала

Тыаһаууһа сүттэ.

(Тохсус маай — Кыайыы күнэ)

 

Айанныыр толооммут тулата

Аҥардас уотунан оргуйар.

Хайлар куораппыт чугаһа

        Ыар ньыгыл тыаһынан доргуйар

           (Хайларга киирии)

Нууччалыы суруллубут  тыллар бааллар, холобур, народ, солдат, пароход,  билет, погода, машина, котелок, костер, баржа диэни баарза диэбит, ону уларыппакка киллэрдим, автор истиилин харыстаан.

Кыһыл кыра пароход

Кыыма уота сандаарта.

Майаак тыалга дьиримнээн,

Баарза баалга миккиллэ.

                                          (Айан суолугар туруу)

 

Дойдутуттан наар сурук күүтэр эбит. Кылгас суруктар хойутаан кэллэхтэринэ хомойор. Бэйэтэ барытын сиһилии суруйар. Хайдах дойдутуттан араҕан барбытыттан, сэриилэспитин сырдаппыт. Кини бу иккистээн ыҥырыллан барар. Убайын кытары бырастыылаһаары Суоттунан куоракка киирбит, оттон Майаҕа кэлбит. Аҕата кэлэн иккистээн атаарбыт.

Ити түүҥҥэ тэскилээн

                                          Заготскай олбуоругар

                                          Атаара кэлбит аҕабар

                                       Көссө кэлэн хоммутум

(Көрүллүү)

 

Төрүөбүт аҕам төлкөлөөн,

Иккистээн алгыһын эппитэ:

Төрүөбүт ийэ сирин иннигэр

Тускулаах  чиэскин  толорон,

                                          Ү өскээбит аҕа дойдугар

                                          Өргөстөөҕү үөн курдук өһөрө,

                                           Саалааҕы ситэ самнаран,

Дьоллоохтук эргиллээр диэбитэ.

(Айан суолугар туруу)

Эһэбит уолаттарын итинник алҕаан атаарбыта буолуо. Мөҥүрүөнтэн Майа 90 биэрэстэ. Суол суоҕар оччолорго атынан киирэргэ ыраах айан ээ. Уолун анаан атаара тиийбит. Мантан да көстөр эһэлээх эбэбит оҕолоругар тапталлара, кинилэр тустарыгар кыһамньылара.

Майаттан 22-с чыыһылаҕа массыынанан айаннаан Бэстээххэ киирбиттэр, борохуоту кэтэспиттэр.

 

 

            Бу манан араартаан,

           Машинаҕа  олортоон,

          Билсэр дьоннуун арахсан,

         Майа үрэх, бырастыы!

            (Айан суолугар туруу)

 

Өлүөнэ өрүс кытылыгар борохуоту кэтэһэн эдэркээн уолаттар оһуокайдаабыттар, оонньообуттар. Маннык элбэх киһи мустубутун көрө илик буоллаҕа дии. Киһи элбэҕин хоһоонноругар сотору-сотору бэркиһээн этэр.

                                                 Бары бииргэ көрүлээн,

Нэһилиэк бэртэрэ талыллан,

Улуустан ньургуттар мунньуллан,

Барар билет ылбыппыт.

               (Көрүллүү)

Куоракка киирэн военкомакка бэлиэтэммиттэр уонна «долгуйар Якутскай куорат төбөтүн сиигинэн хааман», дьэ, дарбыйар-дирбийэр Даркылаахтан  борохуокка киирэн айаннаабыттар.

Хаалбыта киэһээҥҥи күн кытаран,

Хаалбыта күндү күн Якутскай,

Хаалбыта ол көстөр Сэргэлээх,

Хаалбыта төрүөбүт дойдубут.

                                                          (Айан суолугар туруу)

Тыас-уус, техника элбэҕин мантан ыла наар сөҕөр. Сэрии, өлүү-сүтүү, сэрии сэбэ-сэбиргэлэ үгүһүн сөҕөр-махтайар, ол иһин элбэх, үгүс, үксээн, аһара, баһаам диэн тыллар хаста да көрсөллөр.

                                               Сэрии сэбин толооһун сөхтөххө,

Эн бэйэҥ  бэркиһии саныаҕыҥ.

Танканы, пушканы көрдөххө,

Сир хайдах уйарын билбэккин.

(Сэрии уотугар)

Бу хоһоонугар сэрии алдьархайын, саллаат ыарахан олоҕун, үөрэх кытаанаҕын ааспыттарын тиэрдэр, өстөөҕү самнарар иэстэрин,  техника күүһүн-күдэҕин  бэлиэтиир.  Советскай армиянан киэн туттуу  бары хоһоонноругар бэриллибит.

Сэриибит күннэрэ саҕаланар

Ахсыс ый тохсус күнүгэр биэс чааска.

Массыына быылынан ыспахтыыр

Сэриини инники сыҕайа.

(Сэрии уотугар)

 

Туохтааҕар да «Катюшаны» сөхпүт, суос бэлэс диэн ааттаабыт. Итинник тэҥнээһини мин билэ иликпин. Автор тэҥнээһин, тыыннааҕымсытыы ньымаларын таба туһаммыт.

 

Иккиһин сэриибит буолбута

Ол «Катюша» доргуйар тыаһыгар.

Хинган хайа арҕаһа

Тимирбэхтээн ылбыта.

 

«Катюша» суос бэлэс суубургуур,

Хинганы таас күдэн, күл гынар,

Итинник бэлэмнээх сэбинэн

Киирсэргэ, ыларга барабыт

Дорҕоонноох «Катюша» уоҕунан

Эрэллээх пушканы состорон.

( Улахан Хинган хайа ылыллыыта)

 

Аҕам оччотооу кэми бэйэтин көрүүтүнэн, иэйиитинэн суруйбут хоһоонноро сэрии ыарын, саллаат санаатын салгынын аҕалаллар. Саллаат хаампыт суолун туһунан элбэх поэт хоһуйбута, ол эрээри маны илэ бэйэтин этинэн-хаанынан билбит киһи суруйуута чугастык ылыныллар. Хайалар, өлүктэр, сэрии дуораана, кыайыы үөрүүтэ бу хоһооннорго тиһиллибиттэр.

 

 

 

Көрүллүү

Майа көрөр пуунугар

Кэллим эрдэ сарсыарда

Миигин кытта уолаттар

Көрүллүүбүт буолбута.

           Бастыҥ уочарат киирэммин

          Доруобай, үчүгэй буолбутум,

         Военком остуолга ыҥыран

         Иккиһин бараҕын диэбитэ.

Бары бииргэ көрүлээн

Нэһилиэк бэртэрэ талыллан,

Улуустан ньургуттар мунньуллан

Барар билет ылбыппыт.

           Ити түүҥҥэ тэскилээн

          Заготскай олбуоругар

           Атаара кэлбит аҕабар

          Көссө кэлэн хоммутум.

Барааччылар мунньустан

Соцкультура дьиэтигэр

Көрдөөх ырыаны тарпыппыт.

 

                                 Якутскайтан арахсыы

Бүтэһик комиссия кэнниттэн,

Доруобайбар долгуйан,

Строевик аатын ылбыппыт

Саасадах тутарга.

                   Кэлтэтэр кэтэһэр киэһэбит

                  Сэттэтин ситэри туолуута

                 Дьаарыстаахкэккэлээх

                Даркылаахха киирэргэ приказ кэлбитэ

Начальник, капитан Антипин

Соҕуруу барарга эппитэ

Эшелон толору, бэрээдэк,

Строй хомунуу буолбута.

               Күлүмнүүр, дьиримниир Якутскай

              Эҕэрдэлээн этэр дии!

             Күөх унаар долгуйар хонуута

            Киэһээҥҥи күлүктэн барыйда.

Хаалбыта киэһээҥҥи күн кытаран,

Хаалбыта күндү күн Якутскай,

Хаалбыта ол көстөр Сэргэлээх,

Хаалбыта төрүөбүт дойдубут.

 

 

 

Тохсус маай- Кыайыы күнэ

Арҕаа былыт уута

Тохтон, сууллан бүттэ.

Ааһар күүстээх тыала

Тыаһаууһа сүттэ.

           Немец өһөх санаатын

          Эһэн, кыайан бүппүппүт.

         Норуот күүстээх абатын

         Иэһин ситэн кыайбыппыт.

Дьоллоох дойду — биһиэнэ!

Дьоно күүскэ туруммута.

Улуу Совет сиригэр

«Ураа!» хаһыы тарҕанна.

          Маай ый тохсус күнүн

         Маасса бары биллэ.

        Норуот кыайбыт дьолун

       Ааҕар, чиэстиир буолла.

Барык-сорук ааста,

Баһаам сырдык буолла.

Үрүҥ күммүт тыкта,

Үөһэ ойон таҕыста.

 

        Үөрэх-билии киэҥэ

       Күнүн аайы чиҥиир.

      Үөрүү-көтүү күүһэ

     Кыайыы күнүн чиэстиир.

 

 

Япония сэриитин туһунан өйдөбүл

Өйдүүбүт өлөрсөр өргөстөөх

Өрүүтүн өһүрэр хаан ыты,

Саныыбыт сааскалаах, быһахтаах

Саар тойон япон фашиһы.

 

Абаны, кыһыыны кыбытан,

Ааҕынынан немецкэ эпсибит,

Адьаһын соҕотох олорон,

Араатар айаҕа кытарбыт.

 

Сэриилээн киирээри саныыбыт

Эйэни кэһэрин инниттэн,

Иирсиһэр-охсуһар сорукпут

Барыта кыра дьон иннигэр.

 

Боевой бэлэм

Саллааттар күн аайы бэлэмнэр,

Винтовка, пулумет сотоллор.

Сэрииһит армия ньиргиэрдээх

Боевой пушканы сууйаллар.

 

Итинник күннэрбит ааһаллар

Үөрэхтэр, похуоттар буолаллар.

Илиҥҥи кыраныысса таһыгар

Үгүстүк поезтар ааһаллар.

 

Муҥура, тиһэҕэ суох

Толооһу, элбэҕи таһаллар.

Ахсаана биллибэт элбэх

Пушканы, танканы тиэйэллэр.

 

Танканы үгүһү муспуттан

Бэркиһиэҥсир хайдах уйбутун,

Толооһун ураты пааралаан

Боевой строй буолбутун.

 

Итинник түгэн күннэрэ

Итиитик саллаакка тыгара,

Ииссиһэр туһунан эттэххэ

Имдьим биллибэт буолара.

 

Үөрэтэн,  Устаабы ырытан

Офицер күн аайы ыйытар.

Үөрэхпит билиитин чиҥэтэн,

Олуһун элбэхтик хасыһар.

 

Вера Романовна Гоголева-Айылык, төрөппүт кыыһа,

СӨ үөрэҕириитин туйгуна,

Дьокуускай куорат 17 №-дээх орто оскуолатын учуутала

 

 

@sakhalitmuseum #проектнеопубликованныерукописи #воиныякутииВОВ #литмузейимойунского #БочкаревРоманДмитриевичII #IМөҥүрүөнМэҥэХаҥалас #ДеньПобеды75лет