1926 сылтан 1941 сыллаахха диэри түмэл билигин турар сиригэр-уотугар Саха сиринээҕи национальнай байыаннай оскуола турбута. Маннык байыаннай оскуоланы аһар туһунан 1924 сыллаахха аан бастаан оччолорго ЯЦИК бэрэссэдээтэлинэн олорор Платон Алексеевич Ойуунускай этии киллэрэн, оскуола 15 сыллаах үлэтигэр 900-кэ чугаһыыр РККА (оробуочайдар уонна бааһынайдар кыһыл аармыйаларын) младшай командирдарын (сержаннарын) уонна кыһыл аармыйа байыастарын бэлэмнээн таһаарбыттар. 16 киһи Кыһыл Знамя уордьан кавалера, түөрт киһи – Ленин уордьанынан, уонунан киһи  Аҕа дойду Улуу сэриитин I уонна II истиэпэннээх, ону сэргэ Кыһыл Сулус уордьаннарынан наҕараадаламмыттар эбит. “Саха сиринээҕи байыаннай оскуола 1926-1941 сс.” бырайыак чэрчитинэн, үөрэммит курсааннар, командирдар тустарынан ким тугу билэрин, ахтыылары, ыстатыйалары, хаартыскалары, дьиэ кэргэн архыыбыгар туох баарын, о.д.а. түмэр үлэ бара турар. Кинилэртэн Никита Константинович Докторов-Бычырдаан Бөҕө, Семен Николаевич Колесов, Конон Гаврильевич Ларионов, Николай Матвеевич Александров, Тарас Ефимович Мамаев тустарынан кэпсиэ этибит.

 

Никита Константинович Докторов-Бычырдаан

 

Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүт бөҕөс, хапсаҕайдаһан тустууга Саха АССР успуордун маастара, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрии иннинэ кимиэхэ да иннин биэрбэтэх тустуук Никита Константинович Докторов-Бычырдаан национальнай байыаннай оскуолаҕа үөрэммит кэмигэр 1934 с. татаардар Сабантуйдарыгар тустан күүһүттэн саллыбытын киһитэ Аргылла туһунан кэпсээбитин Степан Дадаскинов сурукка түһэрбит ахтыыта баар. Бу аарыма бөҕөс туһунан СӨ суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, Айыы ойууна Владимир Алексеевич Кондаков суруйбут кэпсээннэрэ бааллар. Никита Константинович Аҕа дойдуну көмүскүүр уоттаах сэриигэ сылдьыбытын бэйэтэ маннык суруйбута: «1941 сыл. Кыһын. Биһигини 4 офицеры ыаллыы полкаҕа көмө быһыытынан ыыталлар, таарыччы раведкалаан барыахтаахпыт. Төрдүөн бэстилиэттээхпит, иккилии гранаталаахпыт. … Мин 2 гранатабын өстөөх диэки уҥа-хаҥас быраҕаттаан кэбистим. Онтон старшай лейтенант Николаев бирикээстээтэ: “Гранаталаргытын миэхэ аҕалыҥ уонна бэйэҕит баран штабка тыллааҥ”. Биһиги үһүөн мух-мах бардыбыт. Ону Николаев “Барыҥ!” диэн күүскэ бардьыгынаата. Оччотооҕуга сэриигэ бирикээһи хайаан да толоруохтааххын.  Мин Николаев граната көрдөөбүтүгэр гранатам суох, атан икки офицерым хас гранатаны биэрбиттэрин өйдөөбөппүн. Биһиги үс эдэр офицердарбыт кэлбит суолбутунан төттөрү бардыбыт. Арыый ыраатан эрдэхпитинэ, граната дэлбэритэ барар тыаһын истибитим, онтон тыас-уус тохтоон хаалбыта. … Штабпытыгар сэниэбит эстэн тиийэн кэлэн туох буолбутун кэпсээтибит. Сэриилэһэр чаастары ыыттылар, олор ниэмэстэри үксүлэрин өлөртөөн, аҕыйах киһини билиэн ылбыттара. Николаев өлүгүн илдьэ кэлбиттэр. Эдэр баҕайы нуучча уола, көрсүө-сэмэй киһи кыһыылаахтык өлөн хаалбыта, ол оннугар кини хорсун быһыытынан биһиги тыыннаах хаалбыппыт. Били, тииттэр үрдүлэринэн көтөн ааһар самолеттар парашютистары бырахпыт эбиттэр, ол ниэмэстэр биһигини билиэн ылыахтаах эбиттэр. Онон, хас кыайыы бырааһынньыга буоллаҕын аайы, улуу нуучча уола Николаевы кэриэстии саныыбын уонна кини туһунан оскуолаҕа о.д.а. түгэҥҥэ куруук кэпсиибин» («Докторов Никита Константинович-Бычырдаан бөҕөс, буойун» кинигэттэн, с. 10-11).

Никита Константинович Старая Русса куорат таһыгар сэриигэ 1942 с. улаханнык бааһырар, иккис группалаах сэрии инбэлиитэ 1943 с. балаҕан ыйыгар эргиллибитэ.

 

 

Конон Гаврильевич Ларионов 

 

Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт Конон Гаврильевич Ларионов  сэриигэ сылдьыбыт ынырык күннэрин туһунан бэйэтэ маннык суруйбута: «1941 с. мин Аармыйаҕа ыҥырыллыбытым. Бэрдьигэстээхтэн атырдьах ыйын 28 күнүгэр куоракка 480 киһи буолан сатыы барбыппыт. “Активина” диэн байыаннай лааҕырга барбыппыт, Юго-западнай фроҥҥа Купжай куоракка тиийбиппит. Икки этээстээх дьиэҕэ утуйа сыттахпытына, тимир суол ыстаансыйатын буомбалаабыттара, сүүстэн тахса өлбүт киһини буортан хостоон таспыппыт. Онтон сатыы сэриигэ барбыппыт. Николаевка диэн дэриэбинэҕэ түөрт гыммыттан биирбит бааһырбыта, онно барыта сахалар этилэр. Онно рота командира уонна политрук өлбүттэрэ. Ол сиртэн төннөн тахсыбыппыт. Иккис сууккабытыгар дэриэбинэни ылбыппыт. Дьэ онтон пополнение кэлиэр диэри дэриэбинэҕэ 64 күн сыппыппыт. Ол сылдьан передовой линияҕа ниэмэс ылан олорор дэриэбинэтигэр 4 буолан харабылга олорбуппут. Дьиэ иһигэр олорбуппут. Халлаан сырдыыта биир киһибитин көрбүппүт сүүскэ түүэттэрэн, баһын хампы ыттаран сытар этэ. Арай аан утары снаряд эһиннэ. Биир киһибитин оскуолка өлөрдө. Биир Андреев диэн киһи харытыгар бааһырда. Потаповтыын иккиэ буолан хааллыбыт. Киһибин санчааска тыллата ыыттым. Ниэмэстэр ылан олорор дэриэбинэлэриттэн ыта олороллор, блиндажтаахтар. “Блиндаһы суох гыныҥ” диэн бирикээс кэллэ. 9 буолан бардыбыт. Казах уола инники барда уонна гранатаны бырахта, мин эмиэ. Сирбитин ортолоон эрдэхпитинэ буулдьа иһиирэ түстэ. Казах уолун илиитин буулдьа тоҕо көтөн кэбистэ. Онтон дьоммут оборона оҥостон тимир суол биир өттүгэр олороллор.  Блиндаһы ылбыппыт. Ол онно “За отвагу” мэтээлинэн наҕараадаламмытым. Разведкаҕа сылдьыбытым элбэх. Соҕотох ордон хаалан билиэҥҥэ тутулла сыспытым. Харьков анныгар сэриилэспитим. … Кэнники атахпар уонна илиибэр бааһыран ггоспиталга сытан баран дойдубар эргиллибитим. Аны хаан тохтубатын! Сэрии буолбатын! Эйэ туругурдун! Эдэр ыччат, кэлэр көлүөнэ сэрии эрэйин-иуҥун билбэтин».

 

 

Николай Матвеевич Александров

 

 

“Забота Арчы” хаһыат 34 №-гэр педагогическай үл бэтэрээнэ маннык суруйбута:

“Биһиги Улуу Кыайыы75 сылын бэлиэтээри олоробут. Кыайыыны аҕалбыт саллааттарбыт  тустарынан билэ-көрө, чинчийэ, үөрэтэ сылдьан, кинилэр төрөөбүт дойду көҥүлүн уонна тутулуга суох буолуутун иһин охсуспут олохторун сөҕөбүт, махтанабыт… Бу күннэргэ саха тэлэбиидэнньэтэ соһуччу сонуну кэпсээн сэрии дуораанын санатта. 2018 с. сайын «Надежда» диэн көрдүүр-ирдиир этэрээт Шаломун диэн сиргэ Темкино бөһүөлэк таһыгар сэрии хонуутугар охтубут 2 буойун уҥууохтарын кырамтатын булбут. Биир буойун красноармейскай киниискэтин тобоҕун булбуттар. Онно суруллубутунан Николай Матвеевич Александров диэн Саха сирин Горнай оройуонун байыаннай комиссариатынан ыҥырыллыбыт киһи эбит. Бүтэһик сулууспата 479 сп. 222  сд., сержант Архыып дааннайынан 22.01.1942 с. өлбүт. Пулеметчик буолан аттыгар «Дегтярев» пулеметун дьааһыга баар эбит. Онон Улуу Кыайыы 75 сылын көрсө биир дойдулаахпыт буойун Н.М. Александров туһунан чинчийии үлэтэ барыахтаах. …

Николай Матвеевич Александров 2 Одунуга Түгэнэ диэн сиргэ Горнай оройуонугар төрөөбүт диэн сурукка баар. Сэрии саҕана Түгэнэттэн 15 Александров диэн араспаанньалаах дьон ыҥырыллыбыттар. Ол Александровтартан 10 киһи сэрии толоонугар охтубуттар. 5 киһиэргиллэн кэлбит, 1 киһи үлэ фронугар сылдьан өлбүт. Николай Матвеевич Александров төрөппүттэрин  аатын булбатыбыт. Ол курдук «Подворная книга наслегов Западно-Кангаласского улуса за 1911, 1913, 1915 гг.» диэн кинигэҕэ 2 Матвей Александровтар бааллар диэн ыйыллыбыт. Матвей Романович Александров уонна кини кэргэнэ Анна Петровна диэннэр бааллар даҕаны, оҕолоро суох диэн суруллубут. Онтон иккис Матвей Васильевич Александров уонна кини кэргэнэ Варвара Гаврильевна Дарья, Агафия диэн кыргыттардаахтар диэн ыйыллыбыт. Атын оҕолорун туһунан туох да сибидиэнньэ суох.

Мантан көстөрүнэн, Николай Матвеевич Александров тулаайах буолуон сөп. Ол курдук Бэрдьигэстээх орто оскуолатын 100 сылыгар тахсыбыт кинигэҕэ суруллубутунан, 1921 с. Арҕаа Хаҥалас Бэрдьигэстээҕэр Одуну 4 кылаастаах сэбиэскэ оскуолата аһыллыбыт. Манна тулаайах оҕолорго пансион аһыллыбыт.  Бу пансиоҥҥа 15 оҕо олорон үөрэммит. Онно Николай Александров (1921-22) тулаайах буолан ылыллыбыт. Төрөөбүт сыла сөп түбэһэр. … кэргэнэ Наталья Дмитриевна Александрова (Колесова) 1941 с. ыалдьан өлбүт. Оҕолоро суох эбит. Николай Матвеевич Александров сэрии иннинэ Дьокуускайга байыаннай оскуолаҕа үөрэммит. Ол туһунан К.Н. Гурьев «Воспитанники Якутской военной школы в боях и в труде» диэн 2005 с. тахсыбыт кинигэтигэр сурулла сылдьар. «Призван Якутским ГВК в первый год войны. Якут. Уроженец 2-го Одунинского наслега (Тюгенэ) Александров Николай Матвеевич (1910-20.04.42 г. или 13.03.42 г.)». Выпускник ЯНВШ 1931 г. До поступления в военную школу работал секретарем Одунинского нассовета, а после окончания – председателем 1-го Атамайского наслега. Вовеал в составе 479 сп. 222 сл. В звании старшего сержанта. Погиб в боях на территории Смоленской области. Похоронен в л. Туровка Износковского района (книга «Память» Горного улуса стр. 10 и книга «Память-1» РС(Я) стр. 22)…».

 

 

Мамаев Тарас Ефимович

(1905-1986)

 

 

Төрөөбүт сирэ II Одуну Арҕаа Хаҥалас (Горнай) «Тоҥус өтөҕө (Дьэкиим өтөҕө)». Төрөппүттэрэ: Ефим Иванович (тоҥус) Мамаев. Бииргэ төрөөбүттэрэ: Кирилл, Ефим, Лэгиэнтэй. Дьиэ кэргэнэ: Евдокия – кэргэнэ, иитийэх кыыстара Рая эрдэ өлбүт. Байыаннай оскуолаҕа 1929 с. үөрэммитэ.

В. И. Кириллов ахтыыта: “Был арестован 27.04.1929 г. ЯОООГПУ по статье 59-3 УК РСФСР (дело №2687-р), но дело прекращено за отсутсвием состава преступления. Окончил ЯНВШ в 1932 г. Участник ВОВ  (1941-45 гг.) стр. 101 “Память” 5 т.  с. 272. Награды: “За боевые заслуги” (Арҕааҥҥы фронт), медаль “Взятие Берлина”, “За отвагу”, орден “Великой Отечественной Войны I степени”, “Орден Славы III степени”, медаль “За вщятие Кенигсберга”. Четырежды ранен, дважды контужен на фронтев 1944 г. Принят в ряды ВКП(б). Воевал в рядах 64-го артиллерийского полка 225 Рижской СД 21 армии Первого Белорууского фронта. С 1932 по 1949 г. находился на службе вне территории ЯАССР. 1949 г. сопровождал советских военнопленных из Германии до Москвы. Вернулся в Якутии в 1949 г. В последние годы жизни работал кочегаром в здании обкома. Жили очень бедно, на маленькой пенсии. Как ветерану ВОВ Мамаеву Т.Е. выделили квартиру благоустроенную, старик долго жил в соем доме, не хотел выехать. Жили в Сайсаре, за продовольственные магазины. Родственники – Мамаевы, живут в Кировском наслеге Горного района».

 

 

Колесов Семен Николаевич

 

Бу киһи туһунан 2013 с. 0913-к-56/1087 архыып ыспыраапката: «… В фонде Якутской национальной военной школы сохранился список о социально-бытовых сведениях 1-го тяжелого пулеметного отделения на 24 ноября 1928 г., где значится Колесов Семен Николаевич, 1909 г.р., место жительства – Мегинский улус, комсомолец, якут, малограмотный, холост, на иждивении никого нет, социальное положение – середняк, имущественное положение 6 коров, профессия сельское хозяйство, курсант (Ф. 597, Оп. 1. Д.5. Л. 412). В фонде Президиума Верховного Совета ЯАССР сохранились материалы о награждении медалью «За доблестный труд в годы Великой Отечественной войны 1941-1945 гг.» работников учреждений и предприятий Якутского района Якутской АССР» 1946-1948 гг. где сохранились:

Акт вручения медалей от 10 февраля 1947 г. в колхозе им. Сталина, где проходит Колесов Семен Николаевич (Ф. 50. Оп. 60. Д. 62. Л. 21).

… В автобиографии он пишет, что … С призыва до мобилизации – ноября 1945 г. служил в качестве сержанта в Забайкальском фронте, с 1943 г. секретарь низовой партийной организации склада НКО №207. С 1946 г. по 1947 г. работал заведующим избой читальней Тулагино-Кильдямского нассовета и одновременно секретарем территориальной партийной иризации. С января 1947 г. по настоящее время является председателем колхоза им. Сталина. С июня 1946 г. член пленума РК ВКП (б). Награжден медалью «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» и «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.», имеет почетную грамоту Верховного Совета ЯАССР с 1932 г. (Ф. 50, Оп. 60, Д 62. Л. 60, 60 об.)».

Уола Колесов Вячеслав Семенович маннык суруйбута: «Аҕам кэпсииринэн, уҥуохпунан кыра да буолларбын бээйэбин кыанар этим. Байыаннай оскуолаҕа киирэрбэр улахан куонкуруһу ааспытым. Миигин кытта гражданскай сэрии кыттыылаахтара комсомолецтар эмиэ бааллара. Герой Чусовскойу кытта бииргэ үөрэммитим, хайыһар күрэхтэһиилэригэр кыттар этибит. Сэрии кэнниттэн миэхэ, холкуос бэрэссэдээтэлинэн олордохпуна, Тулагыга хаста да кэлэ сылдьыбыта. Үөрэхпит кэмигэр гражданскай сэрии дьоруойдара И.Я. Строд, байкалов кэлэн көрсөллөрө, элбэҕи кэпсээбиттэрэ, үөрэппиттэрэ. Үөрэхпин бүтэрэн пулеметчик идэтин баһылаабытым, дьону начальнай байыаннай үөрэхтээһиҥҥҥэ үөрэппитим».

Бэчээккэ бэлэмнээтилэр Линда Иванова, Ангелина Кузьмина.