Кэнчээри кэскилин иннигэр

Алексей Афанасьевич Софронов 1921  сыллаахха Бэстээх нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата – Иванов Анатолий Аянитович Дьиикимдэ эбэтин кытыытыгар баар алаастан төрүттээх киһи этэ. Ийэтэ Софронова Анна Өҥөлдьө Тэҥкэтиттэн сүктэн киирбитэ. Уола аҕыйах ыйдааҕар өлөн хаалбыта. Онон аҕата кыһыл оҕону соҕотоҕун көрөр кыаҕа суох буолан, Тэҥкэҕэ эбэтигэр таһааран биэрэр. Алешаны эбэтэ көрөн-харайан улаатыннарар, ийэтин уонна ииппит дьонун араспаанньатынан кини Софронов диэн буолар.

Алеша Өҥөлдьө 7 кылаастаах оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрэн, 3 сыл Ньурба 1 №-дээх оскуолатыгар үөрэммитэ. Бу оскуоланы бастакы бүтэрээччилэрин тиһэх чуорааннарын биэчэрэ 1941 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр буолбута. Ити сыл Алексей доруобуйатынан сыыйыллан сэриигэ барбатаҕа. Фроҥҥа барбыт учууталларын солбуйан Өҥөлдьө оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлии тахсыбыта.

Алексей сэриигэ 1942 сыллаахха атырдьах ыйыгар барар буолбута. Забайкальскай байыаннай училищеҕа үөрэнэн, младшай лейтенант званиетын ылбыта уонна 132 стрелковай дивизияҕа взвод хамандыырынан анаммыта.

1944 с. от ыйын 4 күнүгэр Украина Ковель куоратыттан 7 биэрэстэлээх Облапы диэн дэриэбинэҕэ ыараханнык бааһыран баран,  сэриилэһэ сылдьан сырдык тыына быстыбыта.

Аҕа дойду II степеннээх уордьанынан наҕараадаламмыта.

 

Хоһоонноро

Сэттэ уоннаах эбээбэр

Дорообо, эбээм, дорообо!

Тут ыытар бу кыра сурукпун.

Өлүөрбүн, этэҥҥэ сылдьабын.

Өстөөҕү, фашиһы кыргабын.

 

Саныыбын, эбэккээм, саныыбын

Тапталлаах дойдубун Ньурбаны,

Ол иһин өстөөҕү күөмчүлүүр

Өргөннөөх өһүнэн туолабын.

 

Итэҕэй, эбэккээм, итэҕэй!

Миномет алыс да үтүө сэп

Мин илиим иһигэр эргийэр

Фашиһы ол курдук кыдыйар.

 

Эрэниий, эбэккээм, эрэниий!

Норуотум чиэһигэр туруоҕум.

Ыт фашист тыынын бысыһан

Төрөөбүт кыраайбар төннүөҕүм.

 

1943

 

Мин сүрэҕим

 

Сүрэҕим, эрэйдээх сүрэҕим

Эн туохтан бу курдук долгуйдуҥ,

Адьаһын акаары күтүргүн

Ыксааҥҥын ыгыллан битийдиҥ.

 

Дойдуга иккистээн эргийбэт

Дьулааннаах сураҕы иһиттиэҥ,

Доҕорбун, дьоннорбун көрсүбэт

Дьылҕабын, аналбын тосхойдуоҥ?

 

Өллөххө да биир өлүү –

Үтүөнү оҥорон өлүллүө,

Сүттэххэ да биир сүтүү –

Сүдү иэс төлөнөн сүтүллүө.

 

Дьон көҥүлүн туһугар

Дойдуну көрбөккө умсуллуо,

Кэнчээри кэскилин иннигэр

Эргийбэт аартыгы тутуллуо.

 

1944 с. 1-кы Белорусскай фронт

 

Арахсыы

 

Үрүҥ күн соҕуруу дьулуһа

Үөһээ күөх халлааҥҥа күөрэйдэ,

Күлүмнүүр сырдыгын тарҕата

Көмүстээх уоттарын түһэрдэ.

Селенга туруору биэрэгэр

Таас сопка тэллэҕэр турабын,

Өстөөххө өлүүнү атаара

Миномет наводи гынабын.

Алыс да сымсаҕай туттуунан

Расчет үлэтин толорор,

Бу туран мин санаам ол ырааах

Төрөөбүт дойдубар аттанар.

Доҕорбун, дойдубун ахтаммын

Долгуйан, айманан ылабын,

Байыас уол санаабын кыыл ыытан

Ньурбам күөх урсунун көрөбүн.

Кэлэрбэр тапталлаах бүөбэйим

Киирэҥҥин атаара хаалбытыҥ,

Этэҥҥэ эргийэн тиийэрбин

Эн күүтүөх, көһүтүөх буолбутуҥ.

Саныыбын,  доҕоруом, саныыбын

Эн тиһэх арахсар тылларгын:

Алеша, ханна да тиийдэргин

Ахтаҥҥын суруйаар, – диэбиккин.

Эн аатыҥ, мөссүөнүҥ сүрэхпэр

Мин түөһүм иһигэр сылдьыһар,

Үлэлиир үлэбэр, үөрэхпэр

Үгүс күүс эҥсийэр-уоҕурдар.

Ханна да тиийдэрбин эн сылаас

Эйэҕэс тапталыҥ батыһар.

Хампа күөх солконон сууланар

Хаарыаннаах Ньурбабын санатар.

1944

 

Сердце мое

Бедное, глупое  сердце мое,

Что же ты бьешься взволнованной птахою?

Страх ли покоя тебе не дает.

Чувствуя меч, занесенный над плахою

Может, узнало ты скорбную весть;

Нет мне возврата на Родину милую,

За стол веселый с друзьями не сесть

И не с невестой венчаться – с могилою?

Что ж, двум смертям, говорят, не бывать.

А уж одну – встретим так, как положено.

Доброе дело – добро защищать!

Выполним долг и тропою нехоженой

Гордо уйдем  в край, откуда никто не возвращался.

Не бойся, родимое!

Можно и смерть принять только за то,

Чтобы свободная, непобедимая

Жить продолжала Отчизна любимая!

 

Перевод М. Песина

 

Буойуҥҥа анаммыт хоһооннор

Иван Алексеев

Өлбөт аат

А. Софронов кэриэһигэр

 

Эн кэлэргин өр сылларга күүтэннэр

Билигин да сипсиһэргэ дылылар Тэҥкэҥ күөх симэхтэрэ,

Хайдах эрэ Өҥөлдьө хойуу отонноох ойууругар

Билигин да көстөргө дылы Эн атаҕыҥ суола…

Быйыл да Ньурба оскуолатын лыҥкынас чуораанын тыаһыгар

Баарга дылы эн саҥаҥ дорҕооно,

Быйыл да Бүлүү ийэ хотун күлүмнүүр долгунугар

Арыт оонньуур курдук Эйэҕэс сирэйиҥ толбоно!…

Бар дьонуҥ Сүтэрбэт өйүгэр Умнубат сүрэҕэр

Саас-үйэ иҥэн хаалбыт кэрэ дууһаҥ.

Кыһыл көмүс кырыымпа дорҕоонноро буоланнар

Кылбаҥныы көттүлэр

Эн эрчимнээх иэйиилэриҥ уос номоҕор, Ырыа алыбар!…

Эдэркээн учуутал,

Комсомол хотойо,

Буойун-поэт,

Хорсун командир буолан, уот биһилэххэ киирбит,

Кэнчээри ыччатын төлкөтүн түстэспит,

Тимир көлүөнэҥ тимир чиэһин тигинэччи күөрэтиспит

Улуу Кыайыы умнуллубатах кыыма эбиккин!

Билигин да Ковель куорат таһыгар

Тохтубут кыа хааныҥ тюльпан буолан

Саас аайы тэтэрэ турар.

Эн бэргэн автоматыҥ уҕараабат уочаратын

Өлбүт немецтэр тиһэх хаһыыларын,

Өстөөхтүүн хабыр киирсиигэ умаппыт танкаларыҥ

Өһөх хара ынчыктарын

Билигин да анысхан тыал былыттаах күн аҕаларга дылы…

Улуу Буурҕаҕа улахан хотойдор көтөллөр,

Уйаларыгар сорохторо төннөллөр

Сулус сүүрэрин кэриэтэ,

Чаҕылхай , сындыыс да дьоннор

Кылгастык  сырдыыллар сороҕор

Хараҥа халлааҥҥа

Хатат уотун сахпыт кэриэтэ!…

Эн суоххун, суоххун, уу чуумпугун…

Сирэлийэн испит уот-төлөн иэйиилэргин

Ситэрэн ыллыыллар Киэҥ Ньурба чуор куоластаахтара,

Олоххо солоон испит бэлиэ эркээйилэргин

Кэҥэтэн, киэргэтэн иһэллэр.

Кэнчээри ыччатын кэскили тутааччылара.

Бу саас-үйэ умуллубат Уокка

Эн сүрэҕиҥ кыыма чаҕылыйар.

Бу саас –үйэ Өлбөт аат Күөх алааһыгар

Эн олоҕуҥ сибэккитэ тыыннаах турар.

 

1985 с. Дьокуускай куорат

 

Семен Кушатов

Кэриэс 

(поэматтан быһа тардыы)

Доҕорум миэнэ Алеша

Суох буолбут, өлбүт…

Хааны тоҕор фроҥҥа

Өлбүт, тыыммат буолбут…

Сүрэхтэрбэр атый-атый

Сүүрүгүрэн киирдилэр,

Тымырдарым арый, арый

Тэбиэлииргэ дылылар…

Көхсүлэрбэр туох эрэ

Саба баттыы түспүтүнүү,

Сүнньүбүн ким эрэ

Доргуччу охсубутунуу.

Харыастан бүөлүү бэрдэрдим,

Хамсаабакка тура түстүм.

Сүрэхтэрбин туох эрэ

Бобута туппахтаата…

Хаһыытыах, ытыах санаа

Долуойун мэлийдэ.

Хата, саҥарар да саҥа

Сатаан тахсыбата.

«Хаһан? Хайдах? Ким эттэ?» —

Кулгааҕым эрэ иһиттэ.

“Ама, доҕор, ити

Албын, сымыйа ини”.

Суох сымыйа буолбатах –

Оҥоруу кытаанаҕа.

Суох, албынныы да турбатах

Өлөр өлүү баппаҕайа!!!

 

4/XI – 1944 с. С 9 вечера по 2 часа ночи. с. Араҥастаах

 

КЭНЧЭЭРИ КЭСКИЛИН ИННИГЭР

У. Ороһуунускай   тыллара

А. Моргусов мелодията

 

Хооньугар бигээбит эбэҕин

Хомоҕой хоһооннор ахтарын.

Төрөөбүт-үөскээбит Тэҥкэҕин

Төрүт да умнубат буоларыҥ.

ХОС ЫРЫАТА:

Дьон, норуот олоҕун туһугар

Дойдугар кэлбэккэ оҕуттуҥ,

Кыайыыга кыттыспыт дьолугар

Кэрэмэс кэскилин уһаттын.

“Үтүөнү оҥорон өлүллүө

Өллөххө биир өлүү!” – диэбитиҥ

“Үөрүнньэҥ мин Ньурбам көҕөрүө

Өрөгөй үрдүө “ – диэн эппитиҥ.

ХОС ЫРЫАТА:

Хаанымсах фашиһы умсаран,

Хайҕаллаах хамандыыр аатыран-

Кэлэр кэм ааккын ааттыаҕа ,

Кэнчээри ыччата ыллыаҕа.

 

Матырыйаалы бэлэмнээтэ Яков Алексеев

Хаартыскалар:

 

Алексей оҕо сылдьан

Алексей Софронов

Ньурба орто оскуолатын бастакы бүтэрээччилэр. 1940 – 1941 сс. Алексей ортоку турар

Алексей уҥаттан иккис турар