Былыр былыргыттан быйылгыга диэри саха дьоно, ыалдьыт дьиэҕэ кэллэҕинэ, ураты үчүгэйдик корсоллоро- тоһо кыалларынан киниэхэ убаастабылы, ытыктабылы биэрэллэрэ, онно биир салаатынан ыалдьыты ас бастыҥын астаан күндүлүүллэрэ. Ханнык баҕарар ас хайдахтаах ас буолара ол аһы хайдах астыыргыттан тутулуктаах. Дьэ онон ТОҤ БАЛЫГЫ АСТААҺЫН диэн ааттаан, тоҥ балыгы тэриэлкэҕэ, иһиккэ ууран, ыалдьыкка биэриэххэ диэри, хайдах бэлэмниэххэ сөбүй диэн ыйытыыга эппиэттээн көрөргө холонуум.

                       Билиҥҥи үйэҕэ киһи уксэ бэлэми, бултаныллыбыт балыгы аһылыгар туттар. Оттон былыр саха бэйэтэ  бултаан, балыктаан. астаан, хатырыктаан, кыһан сиирин, киьини күндүлүүрүн сөбүлүүр. Ону тэҥэ кинилэр сылы сылынан бэйэлэрэ баайбыт сылгы сиэлинэн хатыллыбыт (баайыллыбыт)илимнэринэн, бэйэлэрэ эрэ билэр балыктаах куоллэригэр үтэн , сииллэригэр эрэ кээмэйдэнэн, сөп буоларынан  балыктаан олороллоро, манна өй-санаа үлэлэригэр эбии дьулуурдаах, тулуурдаах буолуу эрэйиллэр. Биллэн турар, киһи сыратын-сылбатын биэрэн, бэйэтэ бултаабыт балыга ордук суолталанан , амтана тупсан, иҥэмтиэлэнэн, минньийэн барара саарбаҕа  суох , хас биирдии киьиэхэ өйдөнүөн сөп. Биьиги өбүгэлэрбит балыктаах куөллэригэр киирэн, урут билбэт сирдэрэ буоллаҕына, тула көрөн, ханна хайдах илими үтэллэрин быһаараллара, ол аата кинилэр күөл тулатынааҕы үүммүт отунан-маһынан , биэрэгиттэн саҕалаан, манан балык сытар сирэ эбит  диэн сыаналаан быһаараллара, ол эмиэ киһи дэбигис быһаарбат, тылынан эппэт айылҕа үөрэҕэ буоллаҕа, ити эрээри биһиги кэпсэтиибитигэр балыктааһын ньымаларыгар буолбакка, үөһэ этиллибит сорукпутун толорор сыаллаах кэпсэтиибитин ыытыахпыт. Дьэ онон тоҥ балыгы астааһын…

 

  1. Балыгы тоҥоруу

 

    Ханнык баҕарар аһы астыырга бэлэмнэнии үлэлэрэ элбэх миэстэни, бириэмэни ылаллар, биһиги түбэлтэбитигэр ол бэлэмнэнии үлэлэргэ балыгы сатаан тоҥоруу киирэр.

Маҥнайгы ньыма, күһүн, тоҥоруу буолбутун кэнниттэн, балыгы ыйаан тонороллор (1-ойууну көр).1-kopiya

Манна , арааһа, ханнык балыгы тоҥнуу сиэххэ сөбүгэр тохтоон ааһар тоҕоостоох. Бу кэпсэтиигэ чыыр балыгы тоҥнуу сииргэ тохтуохпут.Оттон сир-сир аайы тоҥнуу сиэниллэр балыктар туспалаахтар- биир сиргэ сиэниллэр, ол балыгы атын сиргэ тоҥнуу сиэбэттэр. Холобур, биьиэхэ, Абыйга өбүгэлэрбит чыыр балыгы эрэ «балык» диэн ааттыыллар. Мараҥаттаны, быйыты, сыалыһары уо.д.а. балык көрүҥнэрин балык диэбэккэ ааттарынан ааттыыллар. ,,Хайа, доҕор, ,,балык,, диэбитиҥ ,,собо,, эбит буолбат дуо?,,- диэн соһуйуохтара. Биһиэхэ дьарҕаа балыгы сорох дьон тоҥнуу сииллэр, сорохтор сиэбэттэр, мараҕаттаны эмиэ ол курдук. Аны чыыры эмиэ араараллар, кырдьаҕастарбыт күөл олус улахан  чыырын ,,муҥур,, балык дииллэр. Сэрэйдэххэ, улаатыыта саамай муҥутуур чыпчаалыгар тиийбит диэн эрдэхтэрэ, өссө чыыры ,,күөл чыыра,, , ,,өрүс чыыра,, диэн араараллар, биллэн турар , күөл чыыра эмис, улахан буолар. Итини сэргэ өрүскэ ,,өксөлгөн,, , ,,чүөмпэ,, чыыра диэн араартаан ааттыыллар. Сорох кырдьаҕастар оннооҕор ханнык куөл чыыра буоларын амтанынан араарааччылар, тас көрүҥүнэн быһаарааччылар, хатырыгын өҥүнэн этээччилэр.

                         Аны, тоҥоруу иккис ньымата, балыгы хайытан баран, түүн устата ыйаан тоҥороҕун, оттон сорогор хайытан баран хаппыт (хачымаас) курдук бөдөҥ гына кэрдиистиигин онтон тоҥороҕун. Ол сарсыарда туран  сииргэ олус минньигэс буолар (2 ойууну көр).

2-kopiya

                         Үсүһүнэн,урут биһиги өбүгэлэрбит туттар ньымалара баар. Балыгы ойбонтон таһаара түһээт аналлаах чохоолунан (маһынан) дөйүтэн баран,илимтэн араара түһээт сонно тута хатырыктыыгын. Олус ыраастык, учугэйдик хатырыктанар буолар, онтон мунньуллубут, чөмөхтөммүт көмүрүө хаарга туруору анньан кэбиьэҕин, лаапчаана эрэ көстөр гына. Балык, тириитэ хаалбыт буолан, үчүгэйдик тэҥҥэ тоҥор, син биир хатырыктаах тоҥмутун тэҥэ минньигэҺин сүтэрбэт, салгын охсубат, тот сиэбэт эбит.Үчүгэйэ, табыгастааҕа диэн кэлин сиириҥ саҕана кыспытынан бараҕын (3 ойууну көр).

3-kopiya

                              Төрдүһүнэн, балыгы үгэскэ киирбит тоҥоруу буолар, ол аата ойбонтон таһааран, дөйүтэн баран, хаара күрдьүллүбүт муус үрдүгэр ууруллар, балык мөхсөн-мөхсөн баран, талбааран хаалар, ити бириэмэҕэ балыгы ууннара тардан көннөрөҕүн, атахтарын хатырыгын этигэр сыһыары тутан мууска уураҕын, халлаан тымныытыттан көрөн , чаас аҥарын курдугунан эргитэн атын өттүгэр сытыараҕын  эмиэ хатырыгын хам сыһыараҕын. Көнөтүк тоҥмут балыгы хатырыктыырга үчүгэй буолар.Токуруйан тоҥмут балыкхатырыктыырга куьаган уонна хатырыга этигэр хам сыстыбат, сорох сиринэн  тириитэ этиттэн  эмиэ арахсан хаалар, оччоҕо , өбүгэлэрбит этэллэринэн, этин быыһынан салгын киирэн кырыа тардар, син биир ууга сытан өлбүт балык курдук буолар эбит, дьэ ол иьин балык тоҥоругар көнө , атахтара хатырыктара этигэр сыста сылдьар буолуохтаах (4-ойууну көр)  онтон салгыы балык ириэ суохтаах  (4 ойууну  көр). Ити кэнниттэн  балык ириэ суохтаах, ирдэ да кырыа тардар, тоҥнуу сиэниллибэт буолар, онон биирдии-биирдии тутан таһырдьа тымныыга, эбэтэр подвалга, холодильнай установкаларга тоҥоро ууруллар.

4-kopiya

 

  1. Балыгы хатырыктааһын

Балыгы хатырыктааһын эмиэ хас да суол ньымалаах. Омос көрдөххө хатырыгын ыраастаатыҥ да бүттэ курдук, ол эрээри хатырыктааһыныҥ туһугар эмиэ үлэ. Оттон ханнык баҕарар үлэ сатабылы эрэйэр

                             Маҥнайгытынан, тириилиин хатырыктааһын, ол аата балык тириитин хатырыгын кытта ылан ыраастааһын. Бастаан тоҥ балык атахтарын, арҕаһын, лаапчааннарын барытын быһаҕынын охсуолаан араараҕын (5 ойууну көр).

5-kopiya

Тоҥмут балык лабааларын уьугар киһи илиитин, тарбахтарын эчэтээччи, ол иһин ити бастакынан оҥоһуллар. Онтон кутуругун лапчааныттан төбөтүгэр диэри аллара баттаан ыраастанар. Балык  хатырыгын тула ыраастанар,  уонна бу түбэлтэгэ кутуругун, лаапчаанын быһан кэбиһэҕин, ити биллэн турар, хайдах кыһаргыттан тутулуктаах, ол туһунан аллара кэпсиэҕим (6 ойууну көр).                                

6-kopiya                                                                                                 

                             Иккис ньыма.  Балыгы хатырыктааһыҥҥа тириитин хаалларан ыраастааһын,эбэтэр аҥардас хатырыгын эрэ сытыы быһаҕынан иһирдьэ этигэр тиийбэккэ ылыллар, тириитэ хаалар, ону иккистээн аны тириитин эрэ аллара баттаан ыраастыыгын. Ону туспа тутан сиэтэххэ олус минньигэс буолааччы, биһиги эбэбит этэр этэ:,,Үчүгэй балык (ол аата эмис чыыр балык — ,,муҥур,,)тириитэ эмтээх буолар, ону туспа сиикэйдии сиэтэххэ очогосторгун ыраастыыр,,,-диэн (7 ойууну көр) . Оттон балык сыата эмтээҕин биһиги бары бэркэ билэбит.

7-kopiya

                             Үһус ньыма.  бу ньыма туьунан инники кэпсээбитим, ойбонтон таһаараат тута хатырырыгын ыраастыыр туһунан.

                             Төрдус ньыма, кыра балыктарга табыгастаах, холобур, уомулга. Уомулу тоҥнуу сииргэ  кыратыкхос температуратыгар туруора түһэҕин, өрөҕөтүн уонна сиһин, арҕаһын (биһиги ,,саала,, диибит) тириитин ылар гына хатырыктыыбыт, онтон лапчаанын бүтүүтүнэн хатырыгын тула быһан баран, икки өттүнэн хасты тардан ылаҕын, кыра балык, кыратык ирбит буоллаҕына,  онно ,,бэринимтиэ,, (8ойуу).

8-kopiya

                             Бэһис  ньыма,  өскө кыһыллыахтаах балык улахан оттон сиир киһи аҕыйах буоллаҕына хатырыгын хаһаанан ыраастыыгын, ол аата, холобур, арҕаһын диэкиттэн са5алаан

аҥарын эрэ хатырыктыыгын, өрөҕөтүн диэки хатырыгын хааллараҕын, ,,хаһаанаҕын,,. Ыраастаммыт эрэ өртүн кыһаҕын. Оччоҕо салгын хатырыктаах хаалларбыт балыккар ,,охсубат,,-  хаьааммыт хатырыгыҥ харыстыыр (9 ойууну көр) , оннук аҥардыы хатырыктаммыт балыгы холодильник морозилкатыгар да хас да хонукка ууруохха сөп.

9-kopiya

                                Хатырыктааһыҥҥа көрсүллэр уустуктар тустарынан эттибит, дьэ онно аналлаах олбох, халыҥ хаптаһынтан оҥоһуллубут мал хайаан да наада (22 ойууну көр) Манна балыгы туруору тутан, төбөтүнэн тирэннэрэр уобул хайаан да наада.

22-kopiya

                                   Сүнньүнэнтоҥ балыгы хатырыктааһын ньымалара итинниктэр.

 

  1. Тоҥ балыгы кыһыы

  Тоҥ балыгы кыһыы саамай эппиэттээх уонна улахан улэтэ. Өбүгэлэрбит бу үлэҕэ ,,уус көрдөтөллөрө,, үһү, ол аата тоҥ балыгы сатаан кыһар киһини, ыалга ыҥырыыга сылдьан ,,тоҥу кыһааччы киһи,, дииллэрэ. Кинилэр этиилэринэн ханнык баҕарар тоҥ балык тоҕус эрэ кыһыы буолуохтаах үһү, ол аата өрөҕөтүн уонна арҕаһын кыспытыҥ кэнниттэн  тоҕус кыһыы оҥороҕун- тоноҕоһун эрэ хааллараҕын. Ону ити кэлин ,устуруускалыы,, үлту кыһар буоллулар, ол хайдах эрэ буспут үчүгэйкээн бэйэлээх бэрэскини үлтү быһан баран аһылыкка биэрэри санатар, аны туран , анаан-минээн ,,түргэн кыһыыга,, күрэхтэһии тэриллэр буолла, дьиҥэ, ханнык баҕарар ас минньигэстик астанара хайаан да наада, тоҕо эрэ ол аһы ,,түргэнник  астааһын,, диэҥҥэ куоталаспаппыт эбээт (!), онон, куолулааһын бэрээдэгинэн- куоталаһыыны хаачыстыбалаахтык тоҥу кыһыы иһин оҥоруохха диибин, ол аата өрөҕөтө, саала-арҕаһа туспа  кыһыы уонна кутуругуттан төбөтүгэр диэри тоҕус тэҥ халыҥнаах, усталаах (ханан да тостубатах- быстыбатах) кыһыылары дьүүллүүр сүбэ- экспертэр көрүүлэригэр туруоруохха баар этэ.

                          Тоҥ балыгы кыьыыны сир-сир аайы атыннык, туспатык кыһаллар. Анаабыр, Аллайыаха улуустара төбөтүнэн таҥнары тутан, үөһэттэн аллараа баттаан, ,,устуруускалыы,, кыһаллар, Абыйдар, Орто Халымалар ньилбэктэригэр сытыары ууран, кутуругуттан төбөтүгэр  диэри бэйэлэрин диэки икки илииринэн тардан кыһаллар. Ити кыһыылар бары тус-туспа ньымалаахтар,  сатабылы ирдииллэр, биллэн турар, итэҕэстэрэ эмиэ баар, ол эрээри ким хайдах үөрэммитинэн, дьэ, онон, тоҥ кыһыытын араастара…

                          Маҥнайгытынан, туруору баттаан кыһыы. Кыра балыгы остуол үрдүгэр туруору тутан, аҥар илиигинэн кутуругуттан төбөтүгэр диэри аллара баттаан кыһаҕын. Манна уустуктар элбэхтэр, аһар илиинэн туттар уустук, онуоха эбии олус тоҥмут балык кыһыллан биэрбэтэ эмиэ уустуктары үөскэтэр. Оттон улахан балыгы аллара туруору тутан , тобуктаргынан өйүү, кыбыта тутан , икки илиигинэн аллара баттаан кыһагын(10 ойууну көр), маннык кыһар үчүгэй эрээри балыгыҥ хас аллара баттааһын аайы ,,куота,, көтөн иьэрэ эрэйдээх. Онон бу туруору тутан кыһыыны мин сатаабат буолан сөбүлээбэппин.

10-kopiya

                          Иккис ньыма, кэрчиктээн кыһыы. Бу ордук кыра балыкка табыгастаах. Хатырыктаан баран, бөһүтэ , хос температуратыгар сытыара, түһэҕин, онтон төбөт;н араараҕын, балык ортотунан , устуна ,,сааһынан,, хайытан аҥардыыгын уонна эти быһар хаптаһыҥҥа ууран кэрчиктээн быһаҕын. олус тоҥмут балык кэрчиктииргэ ыарахан аҥардыы хайа быһарга уустук (11 ойууну көр) онон бу ньыма эмиэ миэхэ табыгаһа суох.

11-kopiya

                          Үсүһүнэн , ордук улахан балыгы остуол урдугэр кутуругунан тирэннэрэн, ону атын киһиэхэ туттаран, төбөтүн  искэр эбэтэр өттүккэр өйүү тутан , быһаххын икки илиигинэн бэйэҥ диэки тардан кыһаҕын (12 ойууну көр), тэҥ учугэй кыһыылар тахсаллар эрээри судургу соҕус улэҕэ хас да киһи куолаан үлэлээһиннэрэ тахсар.

12-kopiya

                           Дьэ, онон, дойдубар туттуллар сытыары кыһыы табыгастаах уонна төрдүс ньыма буолар диэн этээри, үс бастакы ньымалар итэҕэстэригэр тохтоотум. Биллэн турар, бу ньыма итэҕэстэдээх эрээри, өссө биирдэ этэбин, ким хайдах үөрэммитинэн. Онон, сытыары кыьыы. Хайаан да кыһыллар балык анныгар ууруллар салфетка таҥас (халыҥ буолара өссө ордук) наада. Ол таҥас өрүү тоҥ балыгы кыһарга эрэ туттуллар, атын анала суох, уопсай гигиенаҕа ол хайаан да наада. Намыһах  устуулга олороҕун, ньилбэккэр кыһар таҥаскын – салфеткаҕын тэнитэ уураҕын, балыккын ууга устар балаһыанньатынан өрөҕөтүнэн аллара сытыараҕын. Арҕаһын төбөтүн ыксатыттан саҕалаан сытыары кутуругар диэри дириҥник кэрчиктиир курдук быһыылары оҥороҕун (ону аныгылыы тупсаран ,,елочкалыы,, диэн ааттыыллар эбит), (13 ойууну көр).13-kopiya

 

Онтон быһаҕынан тэҥ тардыынан устуна сотон ылаҕын, оччоҕо арҕаһын иккистээн кэрчиктиир, быһар наадата суох буолар. Өрөҕөтүн үкчү итинник быһаҕын, ол аата саамай сыалаах өттулэрин кыстыбыт, быстыбыт. Онтон тоноҕоһун уҥуоҕар диэри икки-үс уһун кыһыылары тэҥник оҥороҕун, өрөҕөтүн диэки өттүгэр биир- икки кыһыыны эмиэ оҥороҕун. Ол кэнниттэн ойоҕолуу  тоноҕоһун таарыйбакка этин эрэ устуна тардан быһаҕын. Өрөҕөтүгэр эмиэ устуна ойоҕолуу тардан  биир- икки кыһыыны оҥороҕун, аны ойоҕолуу сытыаран маҥнай биир өттүн,  онтон иккис өттүн эмиэ биир- икки кыһыыны оҥороҕун. Кыһыылар тэҥ халыҥнаах буолуохтаахтар. Итинник кыстахха , олох уҥуоҕа суох балыгы кыспыт курдук, тоҥ балык этэ эрэ кыһыллар, уонна, этэргэ дылы өрөҕөтүн, арҕаһын кытта ТОҔУС усулуобунай кыьыы тахсар  (14 ойууну көр).

14-kopiya

 

  1. Киэргэтэн кыһыылар.

    Улахан балыкка кэтит кыһыылар тахсаллар. Оччого ити кыһыыларга араас ойуулары дөбөҥнук оҕоруохха сөп, холобур,үс- муннук, тһөрт-муннук, ромбик уо. д. а. Онноҕор арыый бөһүйэн истэҕинэ буквалары, сыыппаралары быһыахха сөп. Ону туһааннааҕынан туһаныахха соп. Холобур,оҕо төрөөбүт күнүгэр, оҕо аатын ылыыга, бырааһынньыктарга,,1916,, диэбит курдук. (15 ойууну көр).

15-16-kopiya                   

                      Өссө анаан- минээн ,,Мамонт,, , ,,Таба,, , ,,Үрүҥ Эьэ,, эбэтэр ,,дьиэлэр,, , ,,парустар,,… (16 ойууну көр) Итини сэргэ сыалай композициялары толкуйдаан оҥоруохха сөп- ,,Туундараҕа,, , Өрус устун айан,, уо.д.а.(17 ойууну көр),

17-1-kopiya

ону сороҕор каркас оҥорон, сороҕор каркаһа суох оҥоруохха сөп. Билигин кыһыллыбыт тоҥ балыгы ханнык иһиккэ ууруохха сөбүгэр кылгастык тохтуоҕум.

17-2-kopiya

Бырааһынньыктарга, үөрүүлээх түмсүүлэргэ былыргы саха иһиттэригэр кыһыллыбыт тоҥу уурар үчүгэй , саҥалыы форфор иһиттэргэ, кытыйаларга, тэриэлкэлэргэ (,,Көмүлүөк,, оҥорбут иһиттэригэр). Аны мууһунан анаан- минээн ,,иһиттэри,, оҥорор буоллулар, тоҥорон, кыһыйан оҥороллор. Ол муус поднос-иһиккэ балык араас кыһыыларын араастаан киэргэтэн уурдахха  бырааһынньык остуолун киэргэтэр бүлүүдэ буолан тахсыан сөп.                                                               

                       ,,Индигирка,, салааты оҥорууну киһи барыта билэр эрээри, ону тупсаран ханнык баҕарар киһи сүргэтин көтөҕөр гына оҥоруу эмиэ баар. Дьиҥэ сүүрбэччэ- отучча сыллардааҕыта ,,Индигирка,, салааты оҥорууга өрөҕөтүн, арҕаһын (саалатын) эрэ ,,кубиктыы,, быһан оҥороллоро, сөбүгэр туустаан –тумалаан, араас сөптөөх амтаны биэрэр эбиликтэри тутталлара. кэлин тоҕо эрэ улам-улам судургутутан, балык тоноҕоһун эрэ ылбат буоллулар. Дьэ киэргэтиитэ диэн тугуй? Маннык: билигин бэйэ – бэйэтигэр киирэн хаалар ,,матрешка,, иһиттэр баар буоллулар. Оннук иһиттэргэ оҥоһуллубут бэлэм салааты кутан, холобур, ус иһиккэ, тоҥороҕун, онтон тоҥмут үүтү иһиттэн араарар курдук, кыратык ириэрээт салааты иһиттэриттэн сүөкүүгүн уонна торду бэлэмнир курдук, улахан куһуок үрдүгэр ортону, орто үрдүгэр кыраны уураҕын. ,,Декоративнай,, тоҥ салаат буолан тахсар – бырааһынньыктааҕы ,,Индигирка,, салаат бэлэм! (18 ойууну көр).

18-kopiya

                          Түмүк. Мин кылгастык биһиэхэ, Абыйга тоҥ балыгы астааһын туһунан кэпсээтим. Үөһэ этэн аһарбытым курдук итэҕэстэрэ-быүаҕастара, биллэн турар , элбэх буолуо эрээри ким хайдах үөрэммитинэн, Мин санаабар ханнык да омук атын омуктарга киэн тутта кэпсиир, көрдөрөр астаах буолар, биһиэхэ, сахаларга оннук аспыт- кыьыллыбыт тоҥ балык буолара саарбаҕа суох, дьэ ол иһин  сахалар ,,Строганина,, диэн буолбакка ,,ТОҤ БАЛЫК БЫРААҺЫННЬЫГА,, диэн сылга биир күннээх буоларга,  ол , биллэн турар, ,,Балыксыт күнүттэн,, атын күн. Ити маҥнайгы этии.

                          Иккиһинэн, тоҥ балыгы кыһыыга араас улуустар ньымаларын, сатабылларын көрдөрөр, кэпсиир, быһаарар брошюралар, кинигэлэр суруллуохтарын наада, онтон мунньуллан, чөмөхтөнөн, чөмчөтүллэн, ,,сиидэлэнэн,, биир уопсай сатабыл тахсан кэлиэ этэ.

                          Үсүһүнэн, араас курэхтэр түмүктэринэн, тумсүүлэр быьаарыыларынан, аналлаах усулуобуйаҕа сөп түбэһэн,  ,,Балык кыһыытын МААСТАРА,, диэн ааты иҥэрэргэ. Билигин норуот маастардара, уустара маһынан, тимиринэн  оҥорууга баар буоллулар, тоҕо сатаммат буолуой, республикаҕа тоҥ кыһыытыгар  хаста бастаабыт киһиэхэ  ,холобур, ,,Тоҥ балыгы кыһыыга норуот маастара,, диэн ааты иҥэрии, оттон усулуобуйатын сыһыаннаах тэрилтэлэр оҥороллоругар саарбахтаабаппын. Ол эбэтэр оһуохай  этиитигэр дархан этээччилэр, дархан алгысчыттар, хапсаҕайга  маастардар, үөһэ этиллибитин курдук мас, тимир уустарыгар норуот маастардара бааллара истэргэ олус үчүгэй, киһи ,,сахабын,, дии саныыр. Эбэн эттэххэ, мин биир дойдулааҕым, тоҥ балыгы кыһыыга республика икки төгүллээх кыайыылааҕа, Сорокоумов Василий Иннокентьевич ,,тоҥ балыгы кыһыы маастара,, диэн ааты толордо сүгэр кыахтаах. Маннык дьон улуус –улуус аайы бааллара чуолкай, кинилэринэн сирэйдээн тоҥ балыгы кыьыыны, астааһыны  өссө үрдук таһымҥа таһаарыахха, онон сибээстээн биһиги омук быһыытынан, төрүт дьарыктарбытыгар тирэҕирэн, бэйэбитин, ыччаттарбыт тустарыгар, урааҥхайдар,,  дэттэрэн үөһэ көтүтэргэ.

                         Билигин тоҥ балыгы кыһарга  туттуллар инструменнарга, малга- салга кылгастык тохтоон ааһабын.Бастатан туран- кыһар быһахтар. Саха быһаҕа орто усталааҕа  балыгы хатырыктааһынна табыгастаах. Оттон кыһарга оннук быһахтар арыый аҕай кылгастар. Үөһэ этиллибит кыһыылар ханнык баҕарар ньымаларыгар, син биир икки илиигинэн быһаҕы туран кыһарыҥ быһыытынан, уһун тимирдээх быһах табыгастаах. Онон уһун тимирдээх быһаҕынан тоҥ балыгы кыьар , биллэн турар, ордук. (19 ойууну көр),

19-kopiya

өссө ханна эрэ икки өттүнэн уктаах ,,быһаҕы,, тоҥ кыһыытыгар аналлаах гына оҥорбуттарын туһунан истибитим, оттон улахан балыгы кыһыыга маннык устурумуон табыгастааҕа чуолкай (20 ойууну көр), аны үөһэ этиллибитин курдук, тоҥ балыгы кыһан, астаан баран, аналлаах муустан оҥоһуллубут подноска, эбэтэр маһынан оҥоһуллубут уурунаҕа ууран, киэргэтэн баран, бырааһынньык остуолун ортотугар турара дьиэ- кэргэн бары дьонун  үөрдэрэ-көтүтэрэ саарбаҕа суох (21 а.б. ойуулары көр).

21-kopiya

                         Дьэ манан, тоҥ балыгы астааһын туһунан санааларбын түмүктүүбүн .

Егор Дохунаев, литературнай музей үлэһитэ.