Дириҥ философскай ис хоһоонноох кинигэни ырытыыттан этиилэр

 

Соторутааҕыта биллиилээх прозаик, литературнай критик — Н.Р Калитин нуучча тыллаах ааҕааччыларга А.Шапошникова тылбааһынан анаан, эрдэ бэчээккэ тахсыбыт сахалыы тылынан  суруллубут “Томмоо” уонна “Этиҥ лүксүйэр”  диэн романнарын холбоон, “Божий Север”  диэн уопсай ааттаах кинигэтин сүрэхтэниитэ буолан ааста.

Кинигэ ис хоһоонун ырытыыга кыттыбыт ааҕааччылар Россия салалтата дойду Арктическай регионнарын сайыннарыыга киэҥ өрүттээх үлэлэри, ол иһигэр, сир баайын хостооһуну кэҥэтэргэ ыытыллан эрэр хамсааһынын кэмигэр Николай Романович айымньыта хотугу тыытылла иликуйаҥ айылҕалаах сирдэр баайдарын туһаҕа  таһаарыыга саҥалыы  философияҕа олоҕурбут , сэбиэскэйкэм саҕанааҕы курдук олохтоох омуктар интириэстэрин аахсыбакка, аҥардас экономиканы эрэ өрө тутан, сири-уоту урусхаллаан туран түргэн тиэтэлинэн сир баайын хостооһуҥҥа олоҕурбут идеологияттан аккаастанарга быһаччы ирдэбили туруорсар бөдөҥ дириҥ суолталаах айымньы буолар диэн биир санааҕа кэллилэр.

Кинигэ бастакы чааһа “Томмоо” диэн романынан саҕаланар. Маныаха саҥа сиргэ техническэй сайдыыга киллэрэ кэлбиттэр олохтоох омуктар уратыларын, тулалыыр айылҕаларын, сиэрдэрин-туомнарын убаастаабакка аҥардастыы айбардааһыннарын түмүгэр Томмоо дьиэ кэргэнигэр ыар буруйу оҥорууларын содулун нөҥүө олохтоох омуктар олохторун огдолуйбутун автор итэҕэтиилээхтик суруйбута хотугу сиргэ промышленноһы киллэрии аҥардас техническэй эрэ боппуруос буолбакка улахан социальнай-этнографическэй проблема буоларынан өйдөбүллээх (суолталаах) саҥа айымньы быһыытынан билиниэхтээхпит.

Кинигэ иккис чааһыгар “Этиҥ лүксүйэр” диэн ромаҥҥа үрдүкү салалта миэстэтээҕи былаас органнарыгар биллэрэри наадалааҕынан аахпакка, олохтоох нэһилиэнньэттэн кистээн, ааспыт үйэ бүтүүтэ сир аннныгар ядернай тэптэриилэри ыытыы дьон олоҕор-дьаһаҕар айылҕаҕа, тыынар тыыннаахха, кыылларга ыар охсуутун туһунан автор дьиҥ чахчы буолан ааспыт чахчыларга олоҕуран суруйбута уопсастыба ортотугар өй-санаа уһуктуутугар, үөскээбит проблематтан быыһанар инниттэн сомоҕолоһууга туһаайан автор суруйбут айымньыта уһулуччу суолталааҕын ааҕааччылар биир санаанан бигэргэтэллэр.

Хомойуох иһин кинигэ бастакы уонна иккис чаастарыгар хотугу сири баһылааһынынан сибээстээн былаас — бизнес — уопсастыба икки ардыларыгар үөскүүр сытыы проблемалары быһаарыыга миэстэтээҕи былаас  бэрэстэбиитэллэрэ, айылҕа харыстабылыгар турар үгүс тэрилтэлэр кыттыылара суоҕа дьиксиннэрэр.

Онон сибээстээн, ааптар Россия үрдүкү салалтата Арктика регионнарын сайыннарыы туһунан ылыммыт дьаһаллара олоххо киириитигэр олохтоох омуктар интириэстэрин көмүскээһиҥҥэ, аылҕа эмсэҕэлээһинин туоратыыга миэстэтээҕи былаастар эппиэтинэстэрин, оруолларын үрдэтиигэ “Божий Север” диэн кинигэни аахпыт дьон саамай сөпкө туруорустулар. Бу бүгүҥҥү олохпут ирдэбтлэ буоларын санатан туран ааҕааччыларкэккэ этиилэри киллэрдилэр.

Бастатан туран, кинигэ нууччалыы тыллаах ааҕааччыларга ананан автор тус бэйэтин үбүлээһининэн 500 экземплярга бэчээттэммитэ олус аҕыйаҕынан республика правительствота кинигэни хос бэчээттээн промышленнай уонна хотугу оруйуоннарга тарҕатарыгар көрдөһөргө.

Иккиһинэн, кинигэ айылҕа харыстабылыгар уонна хотугу сир олохтоохторун киэҥ эйгэлэрмгэр анаммыт улахан суруйуу бколарын сыаналаан М.К.Аммосов аатынан ХИФУ, Тыа хаһаайыстыбатын кадрдарын бэлэмниир  Академия, Арктическэй култуура уонна духуобунас  институтун студеннарыгар автор көтөҕөр проблемаларыгар олоҕуран научнай-практическай конференциялары ыытыылары практикалыырга.

Үсүһүнэн, Республика Москватааҕы, Санкт-Петербургтааҕы, Владивостоктааҕы бэрэстэбиитэлэстибэлэригэр сир баайын чинчитиини, хостооһуҥҥа  уонна Саха сиригэр үлэлиир промышленнас научнай, производственнай хайысхалар специалистарын  түмэн кинигэни билиһиннэрии, киэҥ кэпсэтиилэри ыытарга.

Төрдүһүнэн, Арктиканы баһылааһын судаарыстыбаннай таһымҥа тахсыытынан үгүс киһи кинигэни аахпат үйэтигэр бырабыыталыстыба Саха-фильм айар коллективыгар кинигэ сүнньүнэн киинэ уһуллуутун үбүлээн көрөөччүлэр дьүүллэригэр таһаарыы:

— Нэһилиэнньэ, чуолаан ыччат ортотугар, иитэр-үөрэтэр оруолланыаҕа.

— Киинэ нууччалыы тыынынан саҥарар түгэнигэр Россия көрөөччүлэрин киэҥ сэҥээриитин ылбытын таһынан, саҥа сирдэри баһылааһыҥҥа үлэлиэхтээх научнай-техническэй интеллегенция ортотугар айылҕаҕа, онно олорор олохтоохтору кытары саҥалыы сыһыан олохсуйбутугар, өй-санаа уларыйыытыгар оруола саарбаҕа суох буолуоҕа.

 

Саха АССР норуотун хпһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ,

Таатта, Мэҥэ-Хаҥалас оройуоннарын бочуоттаах гражданина,

Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин XII, Ил Түмэн I, III, IV ыҥырыылаах норуот дьокутаата, 1965 с. ССКП-РФКП чилиэнэ,

РФ журналистарын Сойууһун чилиэнэ

Георгий АРТЕМЬЕВ