Сахабыт сирин киэҥ нэлэмэн иэнигэр барыта 34 улуус баар.  Хас биирдии улуус ураты  баай, киэҥ олорон ааспыт олоҕун кэпсиир нэһилиэк,  оскуола иһинэн музейдардаах.  Бу барыта олох баарын тухары  ыччакка, оҕоҕо кимтэн кииннээххин, хантан хааннааххын, дойдуҥ дьонунан-сэргэтинэн  киэн туттууну иитэр, үөрэтэр улахан өйдөбүллээх.

Чурапчы улууһа Амма, Мэҥэ Хаҥалас, Уус Алдан, Таатта, Уус Майа улуустарын кытта ыксалаһа сытар, үгүс үтүө-мааны дьоннордоох, элбэх сэһэннээх, номохтоох улууһунан аатырар.   

Быйыл 2016 сыллаахха Чурапчы улууһугар Музей сыла биллэриллэн, киэҥ кэскиллээх үлэ-хамнас барбыт. Хас биирдии нэһилиэк бэйэтин историятын чөмчөтөн өлбөт-сүппэт үйэлээх кинигэ оҥорон таһааттарбыт. Сыл бүтүүтэ  улуус киинигэр  А.А.Саввин аатынан история уонна этнография музейгар түмсэн быыстапка оҥорбуттар. Бу барыта кырдьык даҕаны улуус дьоно бэриниилээхтэрин, түмсүүлээхтэрин көрдөрөр.       

6

 Ол курдук Чурапчыга үс күн устата сэтинньи 29 күнүттэн ахсынньы 2 күнүгэр диэри өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай музейдарын улахан түһүлгэтэ буолан ааста. Манна барыта алта улахан музей кэлэн тус-туспа араас темаларынан быыстапка туруоран олохтоох нэһилиэнньэҕэ көрдөрөн кэпсээтилэр.

1

Тутан-хабан көрдөрөр экспонаттардаах музейдар  Чурапчытааҕы фольклорист А.А. Саввин аатынан история уонна этнография музейыгар экспозицияларын туруоран көрдөрдүлэр.  Емельян Ярославскай аатынан Хотугу норуоттар историяларын уонна култуураларын холбоһуктаах государственнай музейа “Легенды музея”, “Любящий Вас, Лев Толстой” уонна “Артефакты Чурапчинского района” диэн быыстапканан. Манна Чурапчы улууһугар сигэнэн Болтоҥоттон булуллубут былыргы үс атахтаах XVI үйэтээҕи саха былыргы мас чорооно, саха итэҕэлигэр сыһыаннаах “Кыыс таҥара”диэн дьикти экспонат; сахалартан  бастакы быраас П.Н.Сокольников  нуучча улуу суруйааччытын, филособын Лев Толстойу кытта доҕордоһуута, кини  мэтириэтин Чурапчы Сылаҥыттан төрүттээх И.И.Сивцев-Мытыйыкы ууска уруһуйдаппыт хартыынатын дьиҥнээҕэ; Чурапчы Бахсы сириттэн төрүттээх, муосчут идэлээх, норуодунай худуоһунньук, И.Репин аатынан госуд. бириэмийэ лауреата Т.В.Аммосов чочуйан оҥорбутун Л.И.Брежневкэ бэлэхтээбит алмаастаах  чорооно; саха маассабай суругун-бичигин төрүттээбит С.А.Новгородовка  немец омук тылыгар үөрэммит, Өлүөхүмэттэн төрүттээх Венгрия генсекретарын кэргэнэ буолбут Ф.Ф.Корнилова-Ракоши,  Амма Аччыгыйын кэргэнэ Любовь Федоровна бииргэ төрөөбүт балта, кини кэрэ таастаах киэргэллэрэ, онтон да атын үгүс экспонаттар дьон сөҕүүтүн-махтайыытын, сэҥээриитин  ылыахтарын ыллылар.  

Культуролог, бөлүһүөк, саха былыргытын чинчийээччи, үс музейы тэрийбит К.Д.Уткин аатын сүгэр Ньурбатааҕы  норуоттар доҕордоһууларын музейа кэлэн кытынна. Директора Борисов Виктор Борисович. Бу музей 1974 с. тэриллибит. Музей бэйэтин  экспозициятын хронологиятынан экспонаттары туруоран көрдөрдө. Константинов археолог булумньутуттан  Омоллоон  аҕа ууһун     солко таҥастаах баай киһитин  түөрт аттаах көмүллүбүт сэдэх көмүү малларыттан аҕалан туруордулар. Сэбиэскэй Сойуус геройдара Н.Н.Чусовской уонна Н.П.Кудряшов Аҕа дойду сэриитигэр геройдуу хорсун быһыыны оҥорбуттарын  архыып уонна ахтыы докумуоннарынан кэпсээн, ону таһынан Бүлүү бөлөх улуустарыгар туттуллубут саха былыргы XVIII үйэтээҕи иһитэ – балхах. Ити барыта бииртэн биир ситимнэнэн кэрэ кэпсээн баран иһэр. Чаппандатааҕы оскуола иһинэн үлэлиир Н.Т.Степанов аатынан литература, фольклор музейа. Бу былыргы сэдэх кинигэлэрдээх баай матырыйааллаах музей. Салайааччы Татьяна Дмитриевна.

Суорун Омоллоон аатынан Чөркөөхтөөҕү история уонна этнография музейа олус интэриэһинэй историялаах экспонаты аан бастакынан Чурапчыларга көрдөрдө. Бу экспонат – “Фрегат Паллада” мачтатын маһын кырамтата. 1832 с. Николай I дипломатическай кэпсэтиилэри олохтуурга анаан “Паллада” парустаах байыаннай хараабыл оҥотторор. Бу фрегат Охотскай муора кытылыгар аҕалар, онтон атынан салгыы айаннаан, хайалары уҥуордаан Амманан Өлүөхүмэҕэ тиийэ устар, Якутскайга оҥочонон кэлэр. Ыраахтааҕы сорудаҕынан нуучча реалист суруйааччыта Н.А.Гончаров ананан тугу көрбүтүн барытын  суруйан Саха сирин туһунан аан бастаан толору сырдатар. Бу мас кырамтатын Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук бэрэстэбиитэлэ  Г.Д.Никонов Чөркөөхтөөҕү музейга бэлэхтээбит. 

Музыка, фольклор музейын дьоҥҥо-сэргэҕэ көрдөрөр экспонатынан “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотунан мультфильм көрдөрөн үгүс оҕону, ыччаты түмтэ. Олоҥхо ис хоһоонунан сайдыытын, бухатыырдар үс дойдунан сырыыларын, хас биирдии уобарас уратытын өйдөтөн кэпсээбитэ оҕо өйүгэр-санаатыгар ордук суолталаах буолла.  

Саха национальнай художественнай музейын коллекциятыттан “Сказание о земле Олонхо” быыстапката Одьулууҥҥа турда. Бу хартыыналар билиҥҥи кэм ирдэбилинэн төлөпүөн нөҥүө мобильнай сыһыарыы көмөтүнэн хамсаан, тиллэн көстөр уратылаахтар.   Искусство үтүөлээх үлэһитэ, Россия худуоһунньуктарын союһун чилиэнэ Марианна Лукина “Айар тыын” персональнай быыстапката дьон сэҥээриитин ылла. Национальнай художественнай музей уруккуттан Чурапчы улууһун “Мичил” оҕо уһуйаанын кытта ыкса ситимнэхтик бииргэ үлэлээн Россия үрдүнэн оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕо иитиитигэр биир холобур буолар тэрилтэ буоларын көрдүбүт-иһиттибит.  

Биһиги Ойуунускай аатынан литературнай музей А.И.Софронов-Алампа төрөөбүтэ 130 сылынан кини олоҕун уонна айар үлэтин, ону таһынан 1926 с. Бакуга тюркологическай съезкэ саха сирин аатыттан Алампа, А.А.Иванов-Күндэ, И.Н.Барахов буолан кыттан, үһүөн күлэ-үөрэ олорор тыыннаах сэбэрэлэрин, ол туһунан оччолорого  киинэҕэ устубуттарын музей доҕоро, филологическай наука кандидата, тюрколог Ю.И.Васильев-Дьаргыстай Киин архыыптан булбутун көрдөрөн кэпсээтибит. П.А.Ойуунускай оҕо сааһын, эдэр сааһын, революция саллаата, суруйааччы буолуутун, кини норуотун туһугар үлэлээбит кэмнэрин, ону кытта суруйааччы боруонса чэрэниилэтин наборун, өрөпкүөмнэри олохтуур саҕана кыһыҥҥы тымныыга кэппит, үтүгүннэрэн тигиллибит  куруму тыс этэрбэһин олус сэргии-сэҥээрэ көрдүлэр-иһиттилэр, бииртэн биир саҥа күөрэйэн тахсан кэпсэтии-сэһэргэһии буолар.   

5

2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Быыстапкалыырбыт быыһыгар  Чурапчы нэһилиэктэрин музейдарыгар Одьулууҥҥа  Сэһэн Боло аатынан музейга (Степанова Лидия Петровна), Хатылыга Чурапчылары күүс өттүнэн көһөрүүнү кэпсиир музейга сылдьан энтузиаст музей үлэһиттэрэ түбүгүрэн, элбэҕи хасыһан, оҕону, дьону хамсатан интэриэһиргэтэн, айымньылаахтык, бэриниилээхтик үлэлииллэрин хайгыы көрдүбүт. 

Чурапчыга музей күннэригэр улуус баһылыгын Андрей Тимофеевич Ноговицыны, Вера Апполоновна Платонова библиотека үлэһиттэрин, духуобунас эйгэтигэр үлэлии-хамныы сылдьар олохтоох дьоннуун көрсөн санаабытын үллэһиннибит, элбэҕи, сонуну биллибит.

Бу айан-сырыы көдьүүстээҕэ, туһалааҕа  оҕоҕо, ыччакка, олохтоох нэһилиэнньэҕэ өйүгэр-санаатыгар кыым да саҕа интэриэһи, саҥаны биэрбит, көбүппүт буоллаҕына, ол  биһиги үөрүүбүт буолар. Музей күннэригэр барыта 3850 киһи кэлэн быыстапканы көрбүтэ да элбэҕи этэр.  

Түмүккэ куорат музейдарын маннык түмэн, улууска илдьэн-аҕалан, олус үчүгэйдик сырытыннарбыт Духуобунас уонна култуура министерствотын үлэһиттэригэр, олохтоох Чурапчы улууһун дьонугар-сэргэтигэр дойдуларыгар музей сылын биллэрэн, музей үлэтигэр-хамнаһыгар суолта биэрбиттэригэр     махталбытын биллэрэбит. Оттон музей күннэригэр кыттыбыт бары музей үлэһиттэрэ саҥа идеялаах, көрүүлээх уонна киэҥ араҥаны хабан,  сибээстээхтик үлэлиир баҕа санаалаах бэйэ-бэйэбитигэр үтүө санаалары баҕаран тарҕастыбыт.

img-20161204-wa0014

 

П.А.Ойуунускай аатынан литературнай музей научнай үлэһитэ Н.В. Халгаева