Биһиги сүрэхпитигэр өрүү тыыннаах

 

 

Биһиги бары ытыктыыр, Ойуунускай аатынан литературнай музейга өр сылларга үлэлээн-хамсаан ааспыт, музей кута-сүрэ буолбут күндү киһибитин Раиса Терентьевна Аммосованы ахтан санаан ааһыахпытын баҕарабыт. Биһиги, бииргэ алтыһан үлэлээбит дьонноро, күннээҕи үлэ түбүгэр сылдьан бу Раиса Терентьевна саҕанааҕы биэчэргэ, кини баара буоллар инник диэн сөп этэ дэһии буолар. Онон, биһиги, үтүө доҕорбутун, Терентьевнабытын ахтабыт, саныыбыт, суохтуубут.

Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ,  филологическай наука кандидата, С.А.Новгородов аатынан республиканскай бириэмийэ лауреата, Уус Алдан улууһун Чараҥ бөһүөлэгин бочуоттаах олохтооҕо,  Былатыан Ойуунускай аатынан литературнай музей биир сүрүн үлэһитэ Аммосова Раиса Терентьевна  38 сыл устата бу музейга үлэлээн ытык суруйааччылар алгыстаах тылларын-өстөрүн иҥэринэн, оччотооҕу кэм тыыннаах ситимэ этэ.

Раиса Терентьевна 1941 сыллаахха от ыйын 14 күнүгэр айылҕаттан бэриллибит  талааннаах норуот маастара, муосчут,  И.Репин аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата, Чурапчы Бахсытыттан  тардыылаах Терентий Васильевич уонна Уус Алдантан төрүттээх Мария Николаевна Аммосовтар дьиэ кэргэнигэр күн сирин көрбүтэ. Биэс кыргыттартан бастакы оҕо буолар.

Дьокуускай куорат 2 №дээх орто оскуолатын 1959 сыллаахха ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрээт, Дьокуускайга   республикатааҕы  типография набордуур сыаҕыгар бастаан подчитчицанан, онтон корректорынан үс сыл үлэлээбитэ. 1963 сыллаахха Саха государственнай университетыгар нуучча тылын салаатыгар  үөрэнэ киирэр, онтон үһүс куурустан саха салаатыгар көһөн үөрэҕин чаҕылхайдык түмүктээбитэ. Ол кэннэ  1968 сыллаахха Чурапчы оройуонун Хатылы орто оскуолатыгар ананан 3  сыл устата саха тылын, литературатын учууталынан, 1 сыл Мугудай оскуолатыгар нуучча тылын учууталынан үлэлээн баран 1972-75 сыллардаахха Тылы, литератураны, историяны чинчийэр институкка  аспирантураҕа үөрэнэ киирбитэ. Аспирантураны бүтэрээт институкка хаалан    биир сыл лаборанынан үлэлээбитэ.

Онтон ыла 1976 сылтан  барыта отут аҕыс сыл устата Раиса Терентьевна П.А.Ойуунускай аатынан литературнай музейы иккис дьиэ оҥостон   туох баар сатабылын, дьоҕурун ууран,  киэҥ билиитин-көрүүтүн туһанан  саха классиктарын, суруйааччыларын, кинилэр айымньыларын тарҕатыыга ис сүрэҕиттэн үлэлээн кэллэ. Бастаан музейга  экскурсоводунан саҕалаан баран, старшай научнай сотруднигынан, революция иннинээҕи  литература отделын сэбиэдиссэйинэн бары кыаҕын толору туһанан таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Оччолорго литературнай музей Ем.Ярославскай аатынан краеведческай музей филиала этэ. Директорынан үп бастакы миниистиринэн үлэлээбит, суруйааччы  В.А.Протодьяконов-Кулантай. Бу музейга үлэлиир кэмнэригэр Раиса Терентьевна суруйааччылар эйгэлэригэр элбэх кэскиллээх үтүө санаалары саҕан, күөдьүтэн, онно кыттыһан  үлэлээбитэ. Ол курдук музей научнай үлэһитэ   Раиса Терентьевна  репрессия ыар ытарчатыгар түбэспит саха бастакы интеллигенциятын ытык ааттарын төннөрүүгэ, тилиннэриигэ кыттыспыт  дьоннортон биирдэстэрэ. Күлүмнүүргэ, Алтан Сарыҥҥа, Леонтьевка аналлаах ахтыы киэһэлэр аан бастаан бу литературнай музей эркинигэр ыытыллыбыттара, киэҥ араҥаҕа тахсыбыттара. Эмиэ биир  кэмҥэ 1990-с сыллардаахха саҕалааһын быһыытынан  “Орто дойду оҕото-Олоҥхо дойдутугар” диэн олоҥхону өрө тутан манна үрдук таһымнаах республиканскай  конкурстар ыыттыллаллара. “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхону ыллаан-туойан аар-саарга аатырдыбыт норуот ырыаһыта Г.Г.Колесовы бу Ойуунускай төрөөбүт балаҕанын куопуйата диир саха балаҕаныгар, сахалыы маанылаан-күндүлээн, ыллатан, дьиэрэтэн, киинэҕэ устан, сүппэт-оспот үйэлээх өйдөбүл оҥорон хааллаттарбыта бу билиҥҥи кэмҥэ кыайан сыаналаммат саха норуотугар уһулуччулаах баай-дуол буолар.   Уһуну-киэҥи анааран үлэ-хамнас үөһүгэр сылдьыбыта, саха баай дэлэгэй уус-уран тылын-өһүн харыстаан туттара сахалыы куттаах-сүрдээх  Раиса Терентьевна. Кини 1994 сыллаахха тылга кандидатскай диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.

Өбүгэлэрбит үтүө үгэстэрин тутуһан Раиса Теретьевна сааскы кэмҥэ саха балаҕаныгар саха саарыннарын, ытык дьоммутун Амма Аччыгыйын, Күннүк Уурастыырабы, Болот Боотуру  үөрдээри, кинилэргэ  оҕо саастарын санатан үөлүллүбүт соботтон саҕалаан арыылаах алаадьынан, үүттээх итии чэйинэн, кымыһынан маанылыыра, онуоха кинилэр оҕолуу үөрбүт-көппүт харахтарын  көрөн, онтон   өссө ордук бэйэтэ иэйэн, бэйэтин дьоллооҕунан ааҕынан көмүлүөк оһох уотун күлүмүгэр истиҥ иэйиилээх биэчэрдэри тэрийэн ыытара. Ити курдук саха народнай суруйааччыларын сымнаҕас сылаас сыһыаннарын ылыан ылара.

Раиса Терентьевна үрдүк таһымнаах, киэҥ билиилээх-көрүүлээх музей научнай үлэһитэ. Кыраныысса таһыттан, Россия араас муннуктарыттан кэлбит ыалдыттары үөрэ-көтө көрсөн саха баай историятын, литературатын ыалдьыттарга   кэпсээн экскурсиялары  олус интэриэһинэйдик, кэрэхсэбиллээхтик ыытара.  Музей фондатын хаҥатыыга күүскэ ылсан үлэлээбитэ, ыраах улуустарынан командировкаларга бардаҕына, сылдьыбыт сыыһы булар дииллэринии, хайаан да булумньулаах кэлэрэ.  Кини салайыытынан  суруйааччылар олохторун, айар үлэлэрин киэҥник ырытан, үөрэтэн манна үгүс быыстапкалар оҥоһуллубуттара, ону таһынан музей темаларынан экспозициятын былаана хаста да уларытыллан туруоруллубута. Музей фондатыгар дьону кытта үлэлэһэн  сонун экспонаттары булаттыыр этэ. Киэҥ хайысхалаахтык үлэлээн-хамсаан ааста Раиса Терентьевна.

Саха бүттүүн сүгүрүйэр народнай суруйааччылары кытта үгүстүк алтыһан истиҥ иэйиилээх биэчэрдэри, киэһэлэри, көрсүһүүлэри    саҥаран-иҥэрэн ыыталаабыта  уос номоҕор киирбитэ.

Уларыта тутуу диир уустук кэмнэргэ, 90–ус сыллардаахха Раиса Терентьевна  Саха телевидениетыгар “Кэм” уонна “Төрөөбүт кыраайгын төһө билэҕин” диэн  передачалара     көрөөччүлэр     болҕомтолорун   ылан дьон өйүгэр-санаатыгар  умнуллубаттык хатаммыта.

Кини  үлэтигэр бэриниилээҕэ, саҥаттан саҥаны, сонуну көрдүүр ирдэбиллээх музей үлэһитэ. Республика үгүс музейдарыгар үтүө сүбэһит,  элбэҕи анаарбыт биир тарбахха баттанар баай опыттаах краевед, литературовед буолар.

Бу кыра музей коллективыгар Раиса Теретьевна биир тутаах киһибит этэ. Кини ахсаабат кыһамньытынан, болҕомтотунан үгүс элбэх  ахтыы киэһэлэр, көрсүһүүлэр  буолан аастахтара…     Раиса Терентьевна күннээҕи түбүккэ да сылдьан барыбытыгар аҕа табаарыстыы, кимиэхэ эрэ ийэлии, кимиэхэ эрэ эдьиийдии сыһыаннаһан куруук сүбэлиир-амалыыр, кэпсэтэр-ипсэтэр ураты истиҥ  киһибит.

Музейга бииргэ үлэлээбит дьонноро кини сырдык аатын сүрэхпит сылааһыгар бигээн илдьэ сылдьыахпыт, кини уурбут-туппут, бэрийбит экспонаттара, ыыппыт биэчэрдин түгэннэрэ кинини саната туруохтара,    Терентьевна оонньуулаах-көрдөөх саҥатын-иҥэтин, сахалыы иэйэн-куойан этэрин-тыынарын, ыллыырын-туойарын хаһан да умнуохпут суоҕа.

Раиса Терентьевна баай ис хоһоонноох олоҕо кэлин да өссө сыаналанан, бар дьонугар, доҕотторугар, биир дойдулаахтарыгар, аймахтарыгар төннөн үйэлээх өйдөбүл буолан эргиллэ туруоҕа.

 

 

    Былатыан Ойуунускай аатынан литературнай музей коллектива.

 

 

 

Далан кыыһа Ольга Васильевналыын көрсүһүү, 2011 с.

 

Национальнай библиотека кыраайы үөрэтэр салаатын үлэһиттэрин кытта уонна суруйааччы Туматттыын, 2012 с.

 

Ойуунускай тэлгэһэтигэр, 2013 с.

 

П.А.Ойуунускай төрөөбүтэ 120

 

П.А.Ойуунускайга аналлаах биэчэр

 

Р.Т.Аммосова — истиҥ киэһэлэри иилээн-саҕалаан ыытааччы

 

Саха балаҕаныгар Олоҥхо истии киэһэтэ, 2011 c.

 

 

Сэмэн Руфовтыын көрсүһүү

 

Хотойдуу көтүөххэ үрдүккэ республ. курэххэ жюрилыыллар

 

Чөркөөхтөөҕү музейга П.А.Ойуунускай сиэнэ кыыстыын М.С.Соловьевалыын, 2013 с.