БыйылП.А.Ойуунускай көҕүлээһининэн Тыл үөрэхтээхтэрин, суруйар идэлээх дьонун бастакы конференциялара тэриллибитэ 85 сыла, П.А.Ойуунускай аатынан литературнай музей тэриллибитэ  50 сыла уонна Саха суруйааччыларын Союһа Чурапчы оройуонун С.С.Яковлев – Эрилик Эристиин аатынан колхоһун кытта бииргэ үлэлииргэ дуогабар түһэрсибиттэрэ эмиэ  50 сыла. Бу шефтэһии түмүгэр Саха сиригэр бастакынан суруйааччыга аналлаах музей Эрилик Эристиин олорбут, айбыт-суруйбут дьиэтигэр 1976 сыллаахха Чурапчы Чакырыгар Толоон бөһүөлэгэр тэриллибитэ.

Саха сиригэр сахалыы үөрэх сайдан барыаҕыттан саха литературата, ырыата-хоһооно сыыйа өрө анньан тэнийэн тахсыбыта.  Маҥнайгы“Кыым”хаһыат,  “Чолбон” сурунаал1924 сылллааха тахсыаҕыттан элбэх уус-уран айымньыны, норуот тылынан  уус-уран айымньытыттан бэчээттииллэрэ.

Саха норуотун тапталлаах суруйааччыта, оччолорго отуччалаах киһи Семен Степанович Яковлев, куоракка көһөн киирэн  «Кыым» хаһыакка бэркэ табыллан үлэлээбитэ, онон бу хаһыакка кини элбэх ыстатыйалара бэчээттэммиттэрэ. Кини ол инниттэн саҥа былаас уларыйыытыгар көхтөөх кыттааччы буолан П.А.Ойуунускайы кытта билсэрэ, онон табаарыстыы этилэрэ диэн ахталлар. Чурапчыга П.А.Ойуунускай кэллэҕинэ, наар олоҥхоһуттары ыҥыран истэллэр, элбэхтик сүбэлэһэн кэпсэтэр  мөккүөрдэргэ Семен Степанович  үксүгэр П.А.Ойуунускай диэки буолар эбит. Өйөһөр-өйдөһөр буолан Эрилик Эристииҥҥэ көмөлөспүтэ, өйөөбүтэ да элбэх.

1934 сыллаахха Тыл үөрэхтээхтэрин конференцияларыгар С.С.Яковлев сылдьыбыта, онно үгүс дьону кытта билсибитэ, айар-суруйар тэтимҥэ бигэтик киирбитэ. Кини дойдутугар айар-суруйар дьону өрүү өйүүрэ, көҕүлүүрэ, ол курдук 1931 сыллаахха эдэр автордары кытта Чурапчы оройуонугар тылы байытыыга диэн олоҥхоһуттары истэллэрэ, айымньылары ырыталлара хаһыакка ахтыллар.

1935-36 сыллаахха Саха суруйааччыларыгар киирэн Орто Азиянан айар командировкаҕа барарга көрдөһүү сурук түһэрбитэ, уонна сайын кэргэнин Анисия Дмитрьевнаны кытта айаҥҥа турунан Иркутскай, Алма-Ата, Чимкент, Фрунзе куораттарынан тоҕус ый курдук сылдьан элбэх матырыйаалы хомуйан икки сэһэни суруйан саҕалаабыта. Салгыы Москванан, Ленинград куораттарынан сылдьан сылтан ордон баран кэлэригэр,анаан-минээн П.А.Ойуунускайы көрсөн сэһэннэрин билиһиннэрбитэ. Бу саха литературатыгар маҥнайгынан доҕордуу норуоттар казахтар, буряттар тустарынан, эдэр дьон саҥа былааска кыттан өй-санаа өттүнэн сайдыыларын итэҕэтиилээхтик ойуулуур бастакы сэһэннэр буолаллар. 1936 сыллаахха «Аймалҕан», «Революция уолаттара» диэн сэһэннэрин билиһиннэрэ куоракка киирэ сылдьыбыта, бэчээккэ хаалларбыта. 1938 сыллаахха хараҕынан көрбөт буолан баран П.А.Ойуунускайы Хатыҥ Үрэххэ көрсөн «Кэриэс туолуута», «Хачыгыр» уо.д.а. айымньыларын киллэрэн салгыы үлэлииргэ кэпсэтэн, көмө пособие анаппыта, онон суруксукка диэн хамнас анаабыттара, бу оччолорго олус улахан өйөбүл этэ. Онтон тахсан хас да айымньыны, сэһэни, саха литературатын бастакы романын “Маарыкчаан ыччаттарын”, хас да олоҥхону суруйтарбыта биллэр.

Бу курдук көрбөт буолан сытан бастакы романы этэн биэрэн суруйтарбыт Саха сирин Корчагина ааттырбыт кыһыл бартыһаан Саха сирин Комсомолун бириэмийэтин бастакы лауреата буолбута. Саха суруйааччыларыттан саамай сөбүлээн ааҕыллар суруйааччыта буолан бүтүн хас да көлүөнэ кини айымньыларынан иитиллэн тахсыбыта. Онтон аны саха суруйааччыларын  түмэн көҕүлүүр түһүлгэ эмиэ Эрилик Эристиин аатын кытта сибээстэнэн, Эрилик Эристиин дойдутугар, кини аатынан колхозка-совхозка сылдьыбатах саха суруйааччыта суоҕун тэҥэ буолбута.

Уоттаах сэрии кэнниттэн бытархай колхозтар холбоһон биир бөдөҥсүйбүтЭрилик Эристиин аатынан колхоз буолбуттара. 1969 сыллаахха  балаҕан ыйын 11 күнүгэр колхоз парткома Г.Д.Ефимов, салайар аппарат Саха суруйааччыларын кытта шефтэһиигэ икки өттүттэн сүбэлэһэн кыһын суол турбутун кэннэ колхоз киинигэр Дириҥҥэ тахсан дуогабарга илии баттаспыттара.(ф.1359., о. 3., ед.хр.154. 17.л.). Манна суруйааччылар союзтарын правлениетын председателэ С.П.Данилов, суруйааччылар С.Т.Руфов, И.М.Гоголев, А.С.Сыромятникова кыттыыны ылбыттара. Шефтэһиини кэҕүлээн тэрийээччилэр норуот суруйааччыта С.П.Данилов уонна колхоз председателэ Р.А.Филиппов буолбуттара, кэлин бу дьон доҕордуу буолан чугастык билсибиттэрэ. Икки өттүттэн бэрт кэскиллээх уһун кэмнээх үлэ былаанын оҥорсон айымньылаахтык үлэлээбиттэрэ. Колхоз производствотын бастыҥнарын делегациятын куоракка киллэрэн театрга, музейга, концертка сырытыннаран, араас экскурсия, суруйааччылардыын көрсүһүү, телевизорга уһуллуу курдук, о.д.а. араас дьаһаллары тэрийэллэрэ. 1977 сыллаахха И.Е.Федосеев – Доосо, Н.Н.Тобуроков Советскай Союз культуратын министерствотын уонна Культура үлэһиттэрин профсоюһун Киин Комитетын  «Тыа сиригэр культурнай шефтэһии туйгуннара» диэн бэлиэнэн наҕараадаламмыттара, онон тыа сирэ суруйааччылары кытта шефтэһиитигэр Союзка тиийэ биллибиттэрэ.

Хардарыта материальнай-духовнай өйү-санааны көтөҕүү тэрээһининэн колхоз производствотын көрдөрүүлэрэ сыллата тупсан, пятилетка былааннарын эрдэттэн эрдэ толорон Саха сиригэр, Россияҕа тиийэ биллибиттэрэ. Бу сыл Саха суруйааччыларыгар Эрилик Эристиин аатынан литератураҕа бастакы бириэмийэни анаабыттара. Барыта 13 суруйааччы тыа сирин олоҕун, үлэһит дьонун туһунан бастыҥ айымньыны суруйбут киһиэхэ анал лауреат аатын иҥэриллибитэ. Бириэмийэ  анал Дипломнаах, суруйааччы баральефтээхтуспа жетоннаах, 500 солкуобайдаах харчы бириэмийэлээх этэ. Бу бириэмийэни аныырга анал комиссияны тэринэн, Эрилик Эристиин аатынан колхоз правлениетын парткома уонна Суруйааччылар Союзтарын правлениетын холбоһуктаах мунньаҕынан быһаараллара. Маннык Эрилик Эристиин аатынан литературнай бириэмийэ лауреатын  үрдүк аатын сүкпүттэрэ: И.Е.Федосеев- Доосо, С.О.Никифоров, В.А.Протодьяконов, С.Т.Руфов, А.С.Бродников, В.С.Соловьев-Болот Боотур, С.Ф.Софронов-Ф.Софронов, А.В.Кривошапкин, С.П.Тарасов, Н.Н.Тобуруокап, К.Турсункулов, С.А.Попов-Сэмэн Тумат. Бу суруйааччылартан 6-7 киһи народнай суруйааччы буолбуттара, онон бу бириэмийэ айар үлэҕэ күүстээх көҕүлээччи буолбутун туһунан С.Руфов ахтыытыгар киэҥник сырдатан “Үөрүү-көтүү бырааһынньык” диэн ахтыыларыгар суруйан турар.

1973 сыллаахха колхоз көҕүлээһининэн Эрилик Эристиин төрөөбүт дойдутугар Чакыр нэһилиэгэр Таатта үрэх кэрэ көстүүлээх миэстэтигэр Суруйааччыларга икки этээстээх айар, сынньанар дьиэ туппуттара. Бу дьиэни олохтоохтор «Суруйааччылар даачалара» диэн ааттаабыттара. Суол-иис мөлтөх, оройуон кииниттэн 50-ча км тахса да буоллар, манна араас кэмҥэ С.Никифоров, А.Бэрияк, Н.Заболоцкай, Л.Попов, Г.Курилов –Улуро Адо о.д.а. кэлэн сайылаан, айан-суруйан астынан барбыттара.Онтон үгүстэр ыалдьыт быһыытынан хонон-өрөөн сынньанан ааспыттара. Холобур, народнай суруйааччы Леонид Попов “Тоҕой Сэлэ”, “Мэйи Сирэ” диэн улахан романын манна ситэрбитэ, ол роман кэннигэр “Толоон” диэн анаан бэлиэтээн суруйбута.

1975 сылтан колхоз парткома, энтузиаст фронтовик Г.Д.Ефимов көҕүлээһинининэн Россия 120-тэн тахса куораттарын биллиилээхсуруйааччыларыгар сурук ыытан, Эрилик Эристиин олорбут дьиэтигэр суруйааччыга музей дьиэ тэрийэр туһунан туруорсан элбэх тэрээһиннээх үлэни ыыппыта. Онно П.А.Ойуунускай аатынан литературнай музей уонна Национальнай библиотека үгүс көмөнү оҥорбута, элбэх литератураны, сэдэх кинигэлэри, сурунааллары, хаартысканы хааччыйбыта.  1976 сыл тохсунньу 24 күнүгэр Эрилик Эристиин төрөөбүт күнүгэр “Эрилик Эристиин аатынан мемориальнай музей дьиэ” диэн ааттанан аһыллыбыта. Онно суруйааччылар, культура, искусство деятеллэрэ кыттыыны ылбыттара. Народнай суруйааччы С.Р.Кулачиков – Эллэй, Н.Н.Тобуроков, В.В.Яковлев, А.С.Бродников, С.Ф.Софронов, В.Афанасьев – Алданскай, Т.Жараева, А.П.Мунхалов уо.д.а.кыттыыны ылбыттара. Музей тэриллиитигэр С.Данилов, И.Федосеев, К.Уурастыырап, М.Ефимов, И.Федосеев, Н.Тобуруокап, А.Мунхалов, А.Собакин, Т.Жараева улаханнык көмөлөспүттэрэ ахтыллар. Суруйааччы кыыһа В.Яковлева-Еремеева, кэргэнэ А.Д.Яковлева, А.Бродников Эрилик Эристиин туттубут малын, сэдэх экспонаттары музейга биэрбиттэрэ.

Союз 128 куоратыттан, сэлиэнньэтиттэн 540 суруйааччы автографтаах, барыта 992  кинигэтэ кэлбитэ. Манна П.Ойуунускай аатынан литературнай  музей элбэх көмөлөөх. Бастакы музей сэбиэдиссэйэ учуутал Филиппов Н.В., библиотекарь Сидорова П.И. Литературнай музей тэриллиэҕиттэн 43 сыл устата элбэх араас дойдуттан элбэх ыалдьыттар, ол иһигэр бырааттыы республикалар суруйааччы делегациялара  сылдьан биһирээн бэлиэтээн суруйбут анал тэтэрээттэрэ хараллан сыталлар. Холотур, 1978 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр Саха сиригэр Башкирия литературатын уонна искусствотын күннэригэр кытта кэлбит делегация маннык бэлиэтээбит: “Мы участники Дней Башкирской литературы и искусства в Якутии, посетили Дом-музей замечательного мужественного писателя Эрилик Эристиина. Мы восхищаемся его произведениями и склоняем головы перед его писательскими подвигами. Спасибо землякам Эристина, хранящего добрую память о писателя – герое.  Гимямдар Рамазанов, Азат Аиткулов, Раис Низала, Эхмэт Холонов.”

Онон бу курдук баай литературалаах, анал автографтаах кинигэлээх музей Саха сиригэр суох, Россияҕа да хайдаҕа буолла. Быйыл биһиги С.С.Яковлев – Эрилик Эристиин “Айыы Дьөһүөл” олоҥхотун биһирэмэр П.А.Ойуунускай литературнай музейын сүрүн специалиһа Нь.В.Халгаева быыстапкаҕа көрөн: “Хайа, ити Н.Носов Билбэтчэй туһунан кинигэтигэр бэйэтэ илии баттаабыт дуо?” диэн соһуйан саҥа аллайбыта, оттон оннук подписьтаах, анал суруктаах кинигэ хас да сүүһүнэн эбээт! Дьэ бу курдук дьиҥнээх норуоттар доҕордоһууларын музейа буолбут ураты сэдэх кинигэлэрдээх музей. Манна Тыва тылыгар уонтан тахса саха суруйааччыларын айымньылара тылбаастанан тахсыбыттара кытта бааллар.

Бу курдук .Россияҕа тиийэ биллибит бастыҥ көрдөрүүлэрдээх Эрилик Эристиин аатынан колхоз Саха сирин суруйааччыларын кытта хардарыта айымньылаах шефтэһиилэрин түмүгэр саха суруйааччылара барыта кэриэтэ кыттыыны ылбыттара, айар-суруйар тэтимҥэ сөптөөх күүс-уох, саҥа идея булбуттара үгүс, элбэх хоһоон, очерка, айымньы суруллубута, лауреаттар аҥардара норуот билинэр тапталлаах суруйааччылара буолбуттара. Онон саха литературата сайдарыгар төһүү буолбут дойду дьоно билигин бэркэ астынан ахталлар, эдэр саастарын күүстээх-күргүөмнээх үлэлэрин аргыстара буолбут суруйааччылары, артыыстары, ходуоһунньуктара о.д.а.айар дьону кытта алтыһан өй-санаа өттүнэн байбыттарын, истиҥник санаһар доҕордуу сыһыаннаахтарын киэн тутта кэпсииллэр. Билигин саха суруйааччылара чугастыы Суоттуга “Доҕордоһуу музейыгар”, Горнай улууһун Мытааҕар Семен уонна Софрон Даниловтар дойдуларыгар тахсан ыҥырыылаах ыалдьыттарын кытта сынньанан, араас тэрээһини ыыталларын курдук айар интеллигенция түмсэр түһүлгэтэ буолбуттарын умнубаттар.

Дьэ бу курдук сэдэх ураты баайдаах музей быйыл кыһын оттуллан саҥалыы сэргэхсийэр туруктаах. Онон саҥалыы тыыннаммычча музей эмиэ саҥа сүһүөх ыалдьыттары көрсөргө бээмнэнэр.

Мария Филиппова, кыраайы үөрэтээччи, учуутал.

Чурапчы, 2019 сыл.